خیلیها تصور میکنند وقتی کسی در اروپا دفن شد، آن قبر تا ابد متعلق به او و خانوادهاش خواهد بود. اما واقعیت این است که در بخش قابل توجهی از کشورهای اروپایی، دستکم برای بسیاری از قبرها، چنین نیست. به گزارش تابناک، در برخی کشورها، آنچه خانواده دریافت میکند در واقع «حق بهرهبرداری از قبر» برای مدت مشخص است، نه مالکیت دائمی زمین. اگر این حق تمدید نشود، پس از پایان دوره قانونی، بقایای متوفی با رعایت تشریفات قانونی به استخواندان یا محل نگهداری بقایای انسانی منتقل میشود و قبر برای دفنهای بعدی آزاد خواهد شد. این موضوع بهویژه در ایتالیا، فرانسه، بلژیک، هلند و شماری دیگر از کشورهای اروپایی سابقهای طولانی دارد. قبرهای «اجارهای» در اروپا؛ وقتی حتی خانه آخر هم تاریخ انقضا دارد برای بسیاری از ایرانیها، قبر آخرین منزل انسان است؛ جایی که انتظار میرود تا همیشه دستنخورده باقی بماند. اما اگر سری به قوانین قبرستانی برخی کشورهای اروپایی بزنید، با واقعیتی متفاوت روبهرو میشوید؛ واقعیتی که گاهی برای گردشگران و حتی مهاجران نیز تعجبآور است. ایتالیا؛ قبر متعلق به شما نیست، فقط حق استفاده از آن را دارید در ایتالیا، زمین قبرستان اصولاً در مالکیت شهرداریهاست. خانواده متوفی، زمین را نمیخرد؛ بلکه برای استفاده از یک قبر، مقبره یا «لوکولوس» (محفظه دفن) قراردادی با مدت مشخص منعقد میکند. بسته به مقررات هر شهر، این مدت ممکن است ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰ یا حتی ۹۹ سال باشد. پس از پایان این مدت، اگر قرارداد تمدید نشود، شهرداری میتواند قبر را تخلیه کند. در این فرآیند، اگر جسد به اسکلت تبدیل شده باشد، استخوانها با احترام به «اوسوآریو» یا همان استخواندان عمومی منتقل میشوند؛ مگر اینکه خانواده درخواست انتقال به محل دیگری را داده باشد. سپس آن محل دوباره برای دفن افراد دیگر مورد استفاده قرار میگیرد. نکته مهم این است که این کار برخلاف تصور برخی، اقدامی استثنایی یا خارج از قانون نیست، بلکه بخشی از نظام مدیریت قبرستانها در بسیاری از شهرهای ایتالیاست. چرا چنین قانونی وجود دارد؟ دلیل اصلی، کمبود زمین و مدیریت فضای شهری است. اروپا برخلاف تصور رایج، با محدودیت جدی فضای دفن در بسیاری از شهرهای قدیمی روبهروست. قبرستانهای تاریخی، امکان توسعه چندانی ندارند و ساخت قبرستان جدید نیز همواره آسان نیست. به همین دلیل، بسیاری از کشورها دهههاست به جای اختصاص دائمی زمین، از نظام «حق استفاده زماندار» استفاده میکنند. در واقع، نگاه حقوقی آنها این است که زمین قبرستان یک دارایی عمومی است و باید برای نسلهای آینده نیز قابل استفاده باقی بماند. فقط ایتالیا نیست این شیوه محدود به ایتالیا نیست. در فرانسه نیز بسیاری از قبرها با قراردادهای ۱۵، ۳۰ یا ۵۰ ساله واگذار میشوند و در صورت تمدید نشدن، امکان بازپسگیری قبر وجود دارد. در بلژیک نیز بسیاری از قبرها دارای دوره زمانی مشخص هستند و پس از پایان آن، در صورت عدم تمدید، بقایای متوفی به استخواندان منتقل میشود. در هلند نیز در بسیاری از قبرستانها، قراردادهای دفن مدتدار رایج است و امکان تمدید آنها پیشبینی شده است. تجربههای شهروندان اروپایی نیز نشان میدهد این رویه در چندین کشور بهعنوان یک قاعده شناخته میشود، هرچند جزئیات آن از شهری به شهر دیگر متفاوت است. آیا جسد را «بیرون میآورند»؟ پاسخ کوتاه، بله؛ اما نه به شکلی که معمولاً در شبکههای اجتماعی روایت میشود. این فرآیند تحت مقررات دقیق بهداشتی و قانونی انجام میشود. اگر از زمان دفن سالهای کافی گذشته باشد و تنها بقایای استخوانی باقی مانده باشد، آنها به استخواندان عمومی یا اختصاصی منتقل میشوند. در برخی موارد نیز اگر خانواده درخواست کند، بقایا به قبر خانوادگی یا محل دیگری انتقال پیدا میکند. بنابراین، هدف «دور انداختن» بقایا نیست، بلکه مدیریت ظرفیت محدود قبرستانهاست. قبر دائمی؛ استثنا یا قاعده؟ در برخی نقاط اروپا هنوز قبرهای دائمی یا بسیار بلندمدت وجود دارد، بهویژه قبرهایی که دههها قبل با مقررات قدیمی واگذار شدهاند. اما در قوانین جدید، بسیاری از کشورها از واگذاری دائمی فاصله گرفتهاند و قراردادهای زماندار را ترجیح میدهند. حتی در ایتالیا نیز بسیاری از امتیازهای قدیمی دائمی، امروز دیگر با همان شرایط صادر نمیشوند. تفاوتی که کمتر درباره آن صحبت میشود برای بسیاری از جوامع شرقی، قبر تنها محل دفن نیست؛ بخشی از حافظه خانوادگی و تاریخی به شمار میرود و نسلهای بعد نیز آن را حفظ میکنند. اما در بخشی از اروپا، نگاه حقوقی بیشتر بر مدیریت منابع عمومی و محدودیت فضای شهری استوار است. به همین دلیل، ممکن است در یک شهر اروپایی، خانواده هر چند دهه یکبار درباره تمدید حق استفاده از قبر تصمیم بگیرد؛ تصمیمی که در بسیاری از کشورهای آسیایی اساساً موضوعیت ندارد. *** اینکه گفته می شود «در ایتالیا قبرها اجارهای هستند و اگر تمدید نشوند، بقایا به استخواندان منتقل میشود»، در اصل بر پایه یک واقعیت حقوقی است؛ اما باید با این توضیح تکمیل شود که این موضوع شامل همه قبرها و همه شهرها نیست و مدت قرارداد، نحوه تمدید و سرنوشت بقایا بر اساس قوانین هر شهرداری و مقررات محلی تعیین میشود. آنچه ثابت است این است که در بخش قابل توجهی از اروپا، مالکیت دائمی قبر قاعده همیشگی نیست و «حق استفاده زماندار از محل دفن» جای آن را گرفته است.
