هوش مصنوعی و نبرد بر سر آینده اقتصاد دیجیتال جهان کمتر از سه سال پیش، استفاده از هوش مصنوعی برای بسیاری از مردم شبیه فیلمهای علمیتخیلی بود؛ اما امروز میلیونها نفر هر روز از آن برای نوشتن متن، ترجمه، برنامهنویسی، طراحی، آموزش و حتی تصمیمگیری استفاده میکنند. به گزارش تابناک، بخش زیادی از این خدمات، رایگان یا با هزینهای بسیار اندک در اختیار کاربران قرار گرفته است. این پرسش طبیعی مطرح میشود که چرا شرکتهایی که میلیاردها دلار صرف ساخت مراکز داده، پردازندههای گرانقیمت و توسعه مدلهای هوش مصنوعی کردهاند، حاضر شدهاند چنین فناوری ارزشمندی را تقریباً رایگان در اختیار عموم قرار دهند؟ آیا این صرفاً یک رقابت تجاری است یا اهداف بلندمدتتری نیز در میان است؟ پاسخ کوتاه این است که نه میتوان همه چیز را به «توطئه» نسبت داد و نه میتوان تصور کرد که شرکتهای بزرگ فناوری تنها از سر خیرخواهی چنین سرمایهگذاری عظیمی انجام دادهاند. واقعیت، ترکیبی از اقتصاد، رقابت، فناوری و نگرانیهای جدی درباره آینده است. رایگان بودن؛ یک سرمایهگذاری، نه یک هدیه در نگاه نخست شاید عجیب به نظر برسد که شرکتهایی مانند OpenAI، گوگل، مایکروسافت، متا، آنتروپیک و رقبای چینی حاضرند میلیاردها دلار هزینه کنند، اما نسخهای رایگان از محصولات خود را در اختیار کاربران قرار دهند. اما در اقتصاد دیجیتال، «رایگان» اغلب به معنای «سرمایهگذاری برای آینده» است، نه بخشش. همانگونه که موتورهای جستوجو، شبکههای اجتماعی، سرویسهای ایمیل و بسیاری از خدمات اینترنتی ابتدا رایگان شدند تا کاربران را جذب کنند، هوش مصنوعی نیز اکنون در مرحله گسترش سریع بازار قرار دارد. هرچه کاربران بیشتری وارد یک اکوسیستم شوند، ارزش آن اکوسیستم بیشتر میشود؛ توسعهدهندگان نرمافزارهای بیشتری میسازند، شرکتها خدمات خود را بر پایه آن توسعه میدهند و وابستگی بازار به آن فناوری افزایش پیدا میکند. رقابتی که میلیاردها دلار ارزش دارد رقابت در صنعت هوش مصنوعی شاید بزرگترین رقابت فناورانه قرن بیستویکم باشد. شرکتها بهخوبی میدانند برنده این رقابت تنها فروشنده یک نرمافزار نخواهد بود؛ بلکه ممکن است زیرساخت اصلی اقتصاد دیجیتال آینده را در اختیار بگیرد؛ همان جایگاهی که امروز موتورهای جستوجو، سیستمعاملهای تلفن همراه یا خدمات رایانش ابری دارند. به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران معتقدند هزینههای امروز، در واقع سرمایهگذاری برای تسلط بر بازارهای چند ده تریلیون دلاری آینده است. کاربران فقط مصرفکننده نیستند یکی از مهمترین دلایل عرضه عمومی هوش مصنوعی، بهبود کیفیت آن است. مدلهای زبانی بزرگ تنها با دادههای اولیه آموزش نمیبینند؛ بلکه پس از عرضه نیز از طریق بازخورد کاربران اصلاح میشوند. پژوهشگران این فرآیند را «یادگیری از بازخورد انسانی» (RLHF) مینامند. هر بار که کاربری پاسخ اشتباه را اصلاح میکند، کیفیت پاسخها را ارزیابی میکند یا شیوه بهتری برای پاسخگویی پیشنهاد میدهد، در عمل به بهتر شدن نسلهای بعدی مدل کمک میکند. البته این به معنای آن نیست که هر گفتوگوی کاربران مستقیماً برای آموزش استفاده میشود؛ زیرا سیاست شرکتها متفاوت است و بسیاری از آنها امکان غیرفعال کردن استفاده آموزشی از دادهها را نیز فراهم کردهاند. با این حال، اصل استفاده از بازخورد انسانی برای ارتقای کیفیت مدلها، یکی از ارکان توسعه هوش مصنوعی محسوب میشود. آیا هوش مصنوعی باعث تنبلی ذهن میشود؟ یکی از جدیترین نگرانیهای مطرحشده در سالهای اخیر، وابستگی بیش از حد انسان به هوش مصنوعی است. تاریخ فناوری نمونههای مشابهی را نشان میدهد؛ ماشینحساب باعث کاهش محاسبات ذهنی شد، GPS مهارت مسیریابی را تا حدی کمرنگ کرد و موتورهای جستوجو نیز شیوه دسترسی انسان به اطلاعات را تغییر دادند. اکنون برخی پژوهشگران هشدار میدهند اگر افراد همه وظایف فکری، از نگارش و تحلیل گرفته تا تصمیمگیری را به هوش مصنوعی واگذار کنند، ممکن است بخشی از مهارتهای شناختی آنان به مرور تضعیف شود. با این حال، بسیاری از متخصصان معتقدند نتیجه نهایی به شیوه استفاده بستگی دارد. اگر هوش مصنوعی جایگزین فکر کردن شود، این نگرانی جدی است؛ اما اگر به عنوان دستیار فکری و ابزاری برای افزایش بهرهوری به کار گرفته شود، میتواند توانایی انسان را نیز ارتقا دهد. وقتی یک پاسخ، جای دهها منبع را میگیرد یکی دیگر از دغدغههای مطرحشده، موضوع «مرجعیت اطلاعات» است. در گذشته برای یافتن پاسخ یک پرسش، افراد معمولاً چندین کتاب، مقاله یا وبسایت را بررسی و سپس جمعبندی میکردند؛ اما امروز بسیاری تنها یک پرسش از هوش مصنوعی میپرسند و همان پاسخ را مبنای تصمیمگیری قرار میدهند. همین موضوع باعث شده کارشناسان بر اهمیت شفافیت، ذکر منابع، امکان راستیآزمایی و آموزش سواد رسانهای و سواد هوش مصنوعی تأکید کنند. واقعیت این است که هیچ سامانه هوش مصنوعی، مرجع نهایی حقیقت نیست و پاسخهای آن نیز باید در موضوعات حساس با منابع معتبر تطبیق داده شود. نگرانی درباره تمرکز قدرت یکی از مباحث جدی در ادبیات فناوری، تمرکز روزافزون قدرت در دست تعداد محدودی از شرکتهای بزرگ است. آموزش مدلهای پیشرفته نیازمند ابررایانهها، هزاران پردازنده گرافیکی، برق فراوان و سرمایههای چند ده میلیارد دلاری است؛ منابعی که تنها تعداد محدودی از شرکتها و دولتها در اختیار دارند. به همین دلیل برخی کارشناسان هشدار میدهند اگر زیرساختهای هوش مصنوعی تنها در اختیار چند بازیگر بزرگ باقی بماند، وابستگی اقتصاد جهانی به این شرکتها افزایش خواهد یافت و رقابت دشوارتر میشود. همین نگرانیها سبب شده اتحادیه اروپا با تصویب «قانون هوش مصنوعی» (AI Act)، چین با تدوین مقررات اختصاصی و آمریکا با مجموعهای از دستورالعملها و سیاستهای نظارتی، تلاش کنند چارچوبهایی برای توسعه مسئولانه این فناوری ایجاد کنند. هشدار سازمان ملل؛ سرعت فناوری
