خط سلامت: تقریباً همه ما جمله «دلم شکست» را شنیده ایم یا تجربه کرده ایم. سال ها تصور می شد این فقط یک استعاره شاعرانه است؛ اما علوم اعصاب در دو دهه اخیر نشان داده است که این احساس، تنها یک تجربه روانی نیست. وقتی رابطه ای عاطفی پایان می یابد، مغز آن را شبیه یک آسیب واقعی پردازش می کند؛ آسیبی که می تواند مدارهای درد، سیستم پاداش، هورمون های استرس و حتی هویت فرد را به طور همزمان درگیر کند. به گزارش خط سلامت درد پس از جدایی را می توان از چندین دیدگاه علمی بررسی کرد؛ از علوم اعصاب گرفته تا روانشناسی تکاملی و نظریه دلبستگی. پژوهش های جدید نشان می دهند پایان یک رابطه، تنها از دست دادن یک فرد نیست، بلکه مغز همزمان شبکه های مسئول پردازش درد، دلبستگی، پاداش، تنظیم هیجان و حتی احساس هویت را درگیر می کند. به همین دلیل، آنچه ما «شکست عشقی» می نامیم، در واقع یک تجربه پیچیده زیستی، روان شناختی و اجتماعی است. درد عاطفی و درد جسمی؛ وقتی مغز تفاوت چندانی قائل نمی شود مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده اند که تجربه طرد شدن یا پایان یک رابطه، برخی از همان شبکه های عصبی را فعال می کند که هنگام درد جسمی نیز درگیر هستند؛ به ویژه قشر سینگولیت قدامی (Anterior Cingulate Cortex) و اینسولا (Insula). این یافته توضیح می دهد چرا بسیاری از افراد پس از جدایی، درد را نه فقط به صورت غم، بلکه به شکل احساس فشار در قفسه سینه، دل درد یا حتی درد واقعی بدن تجربه می کنند. البته پژوهشگران امروز تأکید می کنند که درد عاطفی و درد جسمی کاملاً یکسان نیستند، بلکه در بخشی از شبکه های مغزی با یکدیگر همپوشانی دارند. همین همپوشانی باعث می شود عبارت «دلم شکست» فقط یک استعاره شاعرانه نباشد، بلکه ریشه ای واقعی در عملکرد مغز داشته باشد. چرا مغز بعد از جدایی شبیه یک معتاد رفتار می کند؟ سال ها تصور می شد عشق تنها نتیجه افزایش دوپامین است، اما مرورهای جدید علوم اعصاب نشان می دهند عشق رمانتیک حاصل همکاری شبکه ای از سیستم های مغزی است؛ از مدارهای پاداش گرفته تا شبکه های تنظیم هیجان، حافظه، شناخت اجتماعی و تصمیم گیری. در دوران عشق، فعالیت دوپامین، اکسی توسین و وازوپرسین احساس دلبستگی، انگیزه و امنیت را تقویت می کند. اما پس از جدایی، مغز ناگهان یکی از مهم ترین منابع پاداش خود را از دست می دهد. به همین دلیل، مدارهای پاداش همچنان فعال باقی می مانند و فرد میل شدیدی برای تماس گرفتن، دیدن عکس های شریک سابق یا مرور خاطرات پیدا می کند. هلن فیشر این وضعیت را از نظر عملکرد مغزی به «سندرم ترک» تشبیه کرده است. البته عشق یک اعتیاد بالینی نیست، اما شباهت هایی میان واکنش مغز پس از جدایی و مغز افراد در حال ترک مواد مشاهده شده است. سیستم دلبستگی؛ چرا بعضی افراد بیشتر از دیگران رنج می کشند؟ اگر دو نفر جدایی مشابهی را تجربه کنند، چرا یکی ظرف چند هفته به زندگی عادی بازمی گردد، اما دیگری ماه ها درگیر درد می ماند؟ پاسخ را باید در سیستم دلبستگی جستجو کرد. جان بالبی معتقد بود مغز انسان از نخستین سال های زندگی، الگویی برای ایجاد پیوندهای عاطفی می سازد. در بزرگسالی، شریک عاطفی به یکی از مهم ترین منابع امنیت روانی تبدیل می شود. پژوهش های جدید علوم اعصاب نیز این دیدگاه را تأیید می کنند. مطالعات نشان داده اند افرادی که دلبستگی ایمن دارند، معمولاً شبکه های تنظیم هیجان کارآمدتری دارند و پس از جدایی سریع تر به تعادل روانی بازمی گردند. در مقابل، افراد دارای دلبستگی اضطرابی بیشتر دچار نشخوار ذهنی، وسواس فکری نسبت به شریک سابق و درد طولانی مدت می شوند. پایان رابطه؛ فقط از دست دادن یک نفر نیست، از دست دادن بخشی از «خود» است بر اساس نظریه گسترش خود (Self-Expansion Theory) آرتور آرون، در یک رابطه نزدیک، هویت دو نفر به تدریج در هم تنیده می شود. بنابراین، پایان رابطه تنها به معنای از دست دادن یک شریک عاطفی نیست؛ بلکه بخشی از هویت، برنامه های آینده، خاطرات مشترک و حتی تعریف فرد از خودش نیز آسیب می بیند. مرورهای جدید نشان می دهند شبکه های مغزی مرتبط با «خود» و «شناخت اجتماعی» نیز در این فرایند دچار تغییر می شوند. به همین دلیل، بسیاری از افراد بعد از جدایی احساس می کنند دیگر خود سابق نیستند یا نمی دانند باید زندگی خود را چگونه از نو تعریف کنند. آیا می توان درد شکست عشقی را اندازه گیری کرد؟ پاسخ مثبت است. پژوهشگران امروزه از روش های مختلفی برای اندازه گیری این درد استفاده می کنند. در مطالعات fMRI میزان فعالیت نواحی مختلف مغز هنگام مشاهده تصویر شریک سابق بررسی می شود. همچنین با اندازه گیری کورتیزول، تغییرپذیری ضربان قلب (Heart Rate Variability)، کیفیت خواب و پرسشنامه های استاندارد سوگ و دلبستگی، شدت فشار روانی فرد ارزیابی می شود. در یکی از مشهورترین پژوهش ها، ایتان کروس (Ethan Kross) نشان داد هنگام یادآوری شکست عاطفی، همان شبکه هایی از مغز فعال می شوند که هنگام تجربه درد جسمانی نیز نقش دارند؛ یافته ای که نگاه دانشمندان به شکست عشقی را برای همیشه تغییر داد. خبر خوب درباره مغز اگرچه درد جدایی یکی از شدیدترین تجربه های هیجانی انسان است، اما مغز ویژگی شگفت انگیزی به نام انعطاف پذیری عصبی (Neuroplasticity) دارد. مطالعات جدید نشان می دهند ارتباطات عصبی مغز دائماً در حال بازسازی هستند. با گذشت زمان، کاهش تماس با شریک سابق، ایجاد روابط اجتماعی سالم، فعالیت بدنی، خواب کافی و دریافت حمایت روان شناختی، مدارهای مرتبط با درد و وابستگی به تدریج فعالیت کمتری پیدا می کنند و شبکه های جدیدی برای تنظیم هیجان شکل می گیرند. به همین دلیل، آنچه امروز غیرقابل تحمل به نظر می رسد، لزوماً وضعیت دائمی مغز نیست. شکست عاطفی می تواند یکی از دردناک ترین تجربه های زندگی باشد، اما مغز انسان برای ترمیم، سازگاری و ساختن دوباره خود طراحی شده است. منابع Eisenberger NI, Lieberman MD, Williams KD. Does Rejection Hurt? An fMRI Study of Social Exclusion.
خط سلامت
خط سلامتخط سلامت