با وجود هشدارهای مکرری که از تابستان فاجعهبار ۲۰۰۳ تاکنون بارها تکرار شده، موجهای گرما همچنان در اروپا هزاران قربانی میگیرد؛ این در حالی است که قاره سبز با سرعتی بیش از ۲ برابر میانگین جهانی در حال گرم شدن است. دمای ۳۵ درجه سانتیگراد در بسیاری از نقاط جهان عددی عادی است، اما در اروپا، بهویژه در مناطقی که با اقلیم متفاوتی خو گرفتهاند، همین دما میتواند به بحرانی مرگبار بدل شود. مساله اما فقط بالا رفتن دماسنج نیست؛ مساله این است که بخش بزرگی از اروپا، چه در طراحی شهرها و ساختمانها و چه در الگوهای مراقبت اجتماعی و بهداشتی، برای چنین گرمایی ساخته نشده است. سازمان جهانی بهداشت هشدار داده که اروپا با سرعتی بیش از ۲ برابر میانگین جهانی گرم میشود. این روند، موجهای گرمای شدید و مرگبار را هم شدیدتر و هم ماندگارتر کرده است. به همین دلیل، گرما در اروپا دیگر یک رویداد استثنایی یا یک انحراف موقت از الگوی آبوهوایی نیست، بلکه به بخشی تکرارشونده از تابستانهای این قاره تبدیل شده است؛ بخشی که هر سال، فشار بیشتری بر نظامهای سلامت، خدمات عمومی و زندگی روزمره وارد میکند. در این میان، تفاوت میان جنوب و شمال اروپا همچنان مهم است. کشورهایی مانند یونان، ایتالیا، پرتغال و اسپانیا، هرچند خود نیز از گرمای شدید آسیب میبینند، تا اندازهای با تابستانهای داغ سازگارترند. اما در کشورهای اروپای مرکزی و بریتانیا، جایی که زیرساختها و حتی تصور عمومی از تابستان بر پایه هوای معتدلتر شکل گرفته، موجهای گرما هنوز بیشتر بهصورت شوک بروز میکنند. به همین دلیل، تابستان ۲۰۲۶ در همین مناطق با دماهایی بیسابقه و پیامدهایی ناگوار آغاز شد. اروپا قارهای است که به دلیل تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیتهای انسانی، با سریعترین آهنگ گرمایش مواجه است؛ بهطوری که بر اساس دادههای سرویس پایش اتحادیه اروپا (کوپرنیک)، در حالی که دمای کره زمین از سال ۱۹۰۰ تاکنون ۱.۴ درجه سانتیگراد افزایش یافته، این رقم برای اروپا ۲.۵ درجه سانتیگراد بوده است. وضعیت گرما اعداد و دادهها نشان میدهند که اروپا در مقایسه با سهم جمعیتیاش، بار نامتناسبی از مرگومیر ناشی از گرما را تحمل میکند. در دو دهه نخست قرن بیست و یکم، ۴۸۹ هزار مرگ مرتبط با گرما در سراسر جهان ثبت شده است. بیش از یکسوم این مرگها در اروپا رخ داده، در حالی که جمعیت این قاره کمتر از ۱۰ درصد جمعیت جهان است. همین نسبت به خوبی نشان میدهد که مساله در اروپا فقط شدت گرما نیست، بلکه میزان آمادگی و ظرفیت سازگاری نیز در این آمار نقش تعیینکننده دارد. این روند در سالهای اخیر هم متوقف نشده است. در چهار سال گذشته، یعنی از ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳، بیش از ۲۰۰ هزار نفر در اروپا بر اثر گرما جان باختهاند. تنها در سال ۲۰۲۲ نیز بیش از ۶۰ هزار اروپایی قربانی گرمای شدید شدهاند. آنچه وضعیت را نگرانکنندهتر میکند، این است که بسیاری از این مرگها در ظاهر بهطور مستقیم ناشی از گرما ثبت نمیشوند. در موارد زیادی، گرما بیماریهای زمینهای را تشدید میکند، مشکلات قلبی و تنفسی را افزایش میدهد و بدن را در برابر فشارهای فیزیولوژیک ناتوان میسازد. به همین دلیل، اثر واقعی موجهای گرما اغلب در قالب «مرگ مازاد» آشکار میشود؛ یعنی شمار مرگهایی که در یک بازه زمانی، فراتر از سطح معمول ثبت میشوند. در نتیجه، وقتی از وضعیت گرما در اروپا حرف میزنیم، منظور فقط چند روز هوای سوزان نیست. صحبت از بحرانی است که آمار مرگ، فشار بر بیمارستانها، اختلال در کار و آموزش، و فرسایش تدریجی کیفیت زندگی را همزمان با خود میآورد. اروپا با این واقعیت روبهروست که گرمای شدید دیگر پدیدهای حاشیهای نیست، بلکه به یکی از ویژگیهای اصلی اقلیم جدید آن تبدیل شده است. «توفان کامل»؛ ترکیب جمعیت سالمند و تغییرات اقلیمی یکی از عوامل اصلی افزایش مرگومیر در اروپا، جمعیت سالمند این قاره است. اروپا یکی از پیرترین جمعیتهای جهان را دارد و همین ویژگی، اثر موجهای گرما را بهمراتب مرگبارتر میکند. سالمندان، بهویژه کسانی که با بیماریهای مزمن، مشکلات قلبی، ریوی یا محدودیتهای حرکتی زندگی میکنند، در برابر گرمای شدید بسیار آسیبپذیرترند. بدن آنها دشوارتر با افزایش دما سازگار میشود و در بسیاری از موارد، امکان دسترسی سریع به محیط خنک یا مراقبت موثر هم محدودتر است. الکساندرا کازمیرچاک کارشناس اقلیم و سلامت در آژانس محیطزیست اروپا، این وضعیت را «توفان کامل» توصیف کرده است. تعبیر او از این جهت مهم است که نشان میدهد بحران کنونی از جمع شدن ۲ روند همزمان به وجود آمده است: از یک سو تغییرات اقلیمی با سرعتی بیسابقه دما را بالا برده و از سوی دیگر، ساختار جمعیتی اروپا گروههای بیشتری را در معرض خطر قرار داده است. وقتی دمای ۴۰ درجه سانتیگراد در ژوئن (خرداد- تیر) ثبت میشود، دیگر با یک تابستان عادی مواجه نیستیم. این سطح از گرما، به ویژه اگر با شبهای بسیار گرم همراه باشد، فرصت بازیابی را از بدن میگیرد. سالمندانی که تنها زندگی میکنند، بیمارانی که داروهای خاص مصرف میکنند، کسانی که در خانههای کوچک و بیتهویه زندگی میکنند و افرادی که پیشتر از نظر اجتماعی نیز در حاشیه بودهاند، همگی در خط مقدم این آسیب قرار میگیرند. خانههای داغ؛ میراثی از اقلیم گذشته ساختمانهای اروپایی، بهویژه در شمال قاره، عمدتا برای حفظ گرما در زمستان طراحی شدهاند، نه برای خنک ماندن در تابستان. همین مزیتی که در اقلیم قدیم کارآمد بود، اکنون در تابستانهای طولانیتر و داغتر به نقطهضعف تبدیل شده است. بسیاری از خانهها در برابر گرما به تلههای حرارتی بدل میشوند؛ جاهایی که در طول روز داغ میشوند و در شب هم گرمای انباشتهشده را پس نمیدهند. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۵۰، ۹۲ درصد خانههای موجود در انگلیس بیش از حد داغ شوند. این فقط یک هشدار درباره آسایش حرارتی نیست، بلکه نشانهای از بحران زیستپذیری در بافت مسکونی موجود
افکارنیوز
افکارنیوزافکارنیوز