یادداشت مهمان، احسان موحدیان: در قلب اوراسیا، جایی که استپ های بی پایان به کوه های سر به فلک کشیده می رسند، نبردی خاموش اما سرنوشت ساز در جریان است. این نبرد با تانک و موشک انجام نمی شود، بلکه با حروف و کلمات رخ می دهد. طرح ایجاد الفبای واحد برای کشورهای ترک زبان، که با شور و اشتیاق از سوی آنکارا دنبال می شود، بسیار فراتر از یک پروژه زبان شناختی است. این طرح، بلندپروازانه ترین تلاش ترکیه برای تثبیت خود به عنوان مرکز ثقل دنیای ترک، بازتعریف هویت منطقه ای و ایجاد یک بلوک ژئوپلیتیکی منسجم در جنوب روسیه و شمال ایران و چین است. با این حال، این مسیر پر از موانع است و با مقاومت پیچیده ای به ویژه از سوی قرقیزستان مواجه شده که ریشه در تاریخ، حاکمیت ملی، واقعیت های اقتصادی و نگرانی از جایگزینی نفوذ روسی با نوع ترکی آن دارد. این مقاله به تحلیل عمیق این طرح، اهداف چندوجهی ترکیه، و ریشه های مقاومت در منطقه، با تمرکز ویژه بر مورد قرقیزستان می پردازد. کالبدشناسی یک رویا؛ چیستی و چرایی الفبای واحد ایده الفبای واحد، نوستالژی یک قرن گذشته نیست، بلکه پاسخی به یک شکاف تاریخی است. در دهه ۱۹۲۰، جمهوری های آذری زبان، فارسی زبان و ترک زبان شوروی که عمدتاً از خط فارسی و عربی استفاده می کردند، به خط لاتین روی آوردند. این تغییر، بخشی از پروژه مدرنیزاسیون بلشویکی، مقابله با نفوذ فرهنگی ایران و بیگانه سازی مردم با دین اسلام و زبان عربی بود. اما این رویکرد مبتنی بر فشار برای پذیرش حروف لاتین دیری نپایید و در اواخر دهه ۱۹۳۰، استالین دستور جایگزینی آن با الفبای سیریلیک را صادر کرد تا این مردمان را از همدیگر و از ترکیه کمالیستی که در ۱۹۲۸ به لاتین تغییر خط داده بود، جدا کند و در مدار روسی سازی قرار دهد. فروپاشی شوروی در ۱۹۹۱ پنجره ای تاریخی برای بازتعریف هویت ساکنان آسیای مرکزی گشود. طرح تدوین "الفبای ترکی مشترک" که توسط سازمان کشورهای ترک و به خصوص ترکیه پیگیری می شود، بر مبنای الفبای ترکی استاندارد امروزی ترکیه طراحی شده است. این الفبا شامل ۳۴ حرف است که ۲۹ حرف آن با الفبای ترکیه ای مشترک و ۵ حرف اضافی (مانند ŋ، ə، q، x، ū ) برای پوشش آواهای خاص زبان های ترکی آسیای مرکزی در نظر گرفته شده است. هدف اعلام شده، تسهیل ارتباطات، عدم نیاز به ترجمه متون و ایجاد یک فضای رسانه ای و فرهنگی مشترک میان حدود ۲۰۰ میلیون ترک زبان است. اما همانطور که تحلیل خواهد شد، این طرح پوسته ای برای اهداف بسیار بزرگتر است. اهداف استراتژیک ترکیه؛ از عمق استراتژیک تا بازار مشترک پیگیری این طرح از سوی آنکارا، در چارچوب پیشبرد دکترین "عمق استراتژیک" احمد داووداوغلو، وزیر خارجه اسبق و نخست وزیر پیشین ترکیه، قابل درک است. اهداف ترکیه را می توان در چهار لایه دسته بندی کرد: ۱. رهبری ژئوپلیتیکی و ایجاد بلوک تمدنی ترکیه در دوره رهبری رجب طیب اردوغان میکوشد خود را نه صرفاً یک قدرت منطقهای، بلکه بازیگر محوری جهان ترک معرفی کند. از این منظر، طرح الفبای مشترک ترکی را میتوان یکی از زیرساختهای نمادین و عملی این راهبرد دانست. این پروژه در عمل، ایده همگرایی کشورهای ترکزبان را به همگرایی زبانی و نوشتاری پیوند میدهد. در صورت موفقیت، آنکارا میتواند به یکی از مراکز اصلی تولید و توزیع محتوای فرهنگی، آموزشی، علمی و رسانهای در این حوزه زبانی تبدیل شود و قدرت نرم خود را افزایش دهد. چنین ظرفیتی همچنین میتواند نفوذ فرهنگی ترکیه را در آسیای مرکزی تقویت کرده و در رقابت با نفوذ سنتی روسیه و نفوذ رو به گسترش چین، جایگاه آنکارا را ارتقا دهد. ۲. ادغام اقتصادی و ایجاد بازار مشترک یکپارچگی زبانی، پیش درآمد ضروری برای ادغام اقتصادی عمیق تر است. ترکیه به دنبال ایجاد منطقه تجارت آزاد و نهایتاً بازار مشترک کشورهای ترک است. تصور کنید یک تاجر ازبک بتواند بدون مانع زبانی، قراردادی را به ترکی استانبولی با یک همتای ترک خود تنظیم کند و متون حقوقی و استانداردهای فنی با الفبایی یکسان نوشته شوند. این امر هزینه های تراکنش را به شدت کاهش می دهد و راه را برای سرمایه گذاری های کلان شرکت های ترکی در آسیای مرکزی هموار می کند. الفبای مشترک، روان کننده این چرخ دنده های اقتصادی است. ۳. مقابله با نفوذ روسیه و چین در سپهر اطلاعاتی دهه ها سیطره الفبای سیریلیک، آسیای مرکزی را به لحاظ اطلاعاتی در مدار مسکو نگه داشته است. اینترنت، رسانه ها، و نظام آموزشی این کشورها عمدتاً روسی-سیریلیک است. تغییر به الفبای لاتین ترکی، این بند ناف اطلاعاتی را قطع می کند. از سوی دیگر، ترکیه نگران است که در صورت تداوم استفاده از سیریلیک و افزایش نقش چین، زبان های ترکی به حاشیه روند و جوانان این کشورها به سمت یادگیری روسی یا چینی با الفباهای مربوطه سوق داده شوند. ترویج الفبای لاتین ترکی، راهی برای ترکیه است تا سهم خود را از سواد دیجیتال و اقتصاد رو به رشد در میان نسل جوان آسیای مرکزی تضمین کند. ۴. پروژه ملت سازی مدرن و سکولار (با چاشنی پان ترکیسم) به رغم گرایش های اسلام گرایانه دولت اردوغان، الفبای لاتین یادگار ترکیه سکولار کمالیستی است. ترویج آن، به طور ضمنی، یک مدل مدرنیته ترکی را تبلیغ می کند که ترکیبی از اسلام اخوانی، ملی گرایی ترکی و مدرنیته غربی است. این مدل می تواند به عنوان بدیلی برای مدل های "اسلام گرایی شیعی و غیراخوانی" از یک سو و "نفوذ روسی/چینی" از سوی دیگر مطرح شود. برای برخی محافل پان ترکیست، این الفبا گامی نمادین در مسیر وحدت سیاسی طولانی مدت است. ریشه های مقاومت؛ چرا آسیای مرکزی مردد است؟ در برابر این اهداف بلندپروازانه، مقاومت قابل توجهی در کشورهای آسیای مرکزی وجود دارد. این مقاومت از جنس لجبازی سیاسی نیست، بلکه ریشه در محاسبات عقلانی حاکمیتی، تاریخی و اقتصادی دارد. ۱. حاکمیت ملی و هویت مستقل مهم ترین مانع، ترس از جایگزینی یک "برادر بزرگ اقتدارگرا" (روسیه) با "برادر بزرگ اقتدارگرای" دیگر (ترکیه) است. نخبگان سیاسی آسیای مرکز
مهر
مهرمهر