اختراعات بزرگ چینی‌ها که جهان را تغییر داد

کشف قدیمیترین تکه کاغذ جهان در مقبرهای چینی، پرده از نوآوریهای خیرهکنندهی سلسله «هان» برداشت؛ دورانی طلایی که در آن از کشاورزی تا زلزلهشناسی، مرزهای دانشِ بشر جابهجا شد. به گزارش همشهری آنلاین، حکومت چهارصد ساله سلسله هان، انبوهی از نوآوریها را در حوزههای گوناگون، از کشاورزی گرفته تا فلزکاری و زلزلهشناسی، به وجود آورد. ۱. اختراع کاغذ قدیمیترین تکه کاغذی که هنوز باقی مانده است ــ مادهای ابتدایی که بیشتر از الیاف شاهدانه ساخته شده بود - در سال ۱۹۵۷ در مقبرهای در چین پیدا شد و به فاصلهای میان سالهای ۱۴۰ تا ۸۷ پیش از میلاد بازمیگردد، اما «تسای لون»، خواجهای در دربار هان در سال ۱۰۵ میلادی، به عنوان مخترع نخستین کاغذ نوشتاریِ واقعاً باکیفیت شناخته میشود. او این کاغذ را با خرد کردن و درهمآمیختن پوست درخت، شاهدانه، پارچههای کتانی کهنه و تکههایی از تورهای ماهیگیری ساخت و سپس این مخلوط را با محلولی قلیایی فرآوری کرد تا به الیافی ریزتر تجزیه شود؛ چنانکه در کتاب «تاریخ علم و فناوری در دودمان چین و هان» نوشته «لی شی» آمده است. یِیتس توضیح میدهد: «اسناد اداری برای چندین سده همچنان روی تختههای چوبی و لوحکهای بامبو نوشته میشدند ــ شاید چون دوام بیشتری داشتند.» اما پس از فروپاشی این دودمان، کاغذِ بهبودیافته تسای لون جایگاه واقعی خود را پیدا کرد. عکسی بدون تاریخ از یک پل معلق ساخت چین، با قایقهایی که در اسکلهای در پیشزمینه، در استان سیچوان چین پهلو گرفتهاند ۲. پل معلق براساس کتاب معتبر «نبوغ چین» نوشته رابرت تمپل، که به تاریخ اختراعات چینی میپردازد، در دوران دودمان هان پل معلق توسعه یافت؛ پلی با سطحی هموار برای عبور که از کابلها آویزان میشد و احتمالاً از پلهای طنابی سادهای تکامل پیدا کرده بود که برای گذر از درههای کوچک ساخته میشدند. اما تا سال ۹۰ میلادی، مهندسان هان سازههای پیشرفتهتری با تختههای چوبی میساختند. ۳. حفاری عمیق به گفته تمپل در کتابش، معدنکاران نمک در دودمان هان در سده نخست پیش از میلاد نخستین کسانی بودند که دکلهای حفاری ساختند و از متههای چدنی برای حفر چاههایی به عمق ۴۸۰۰ پا در زمین، در جستوجوی آبنمک، استفاده کردند. آنها سپس این آبنمک را با لولهها از اعماق زمین استخراج میکردند. روشی که آنان ابداع کردند، پیشگام شیوههای امروزی اکتشاف نفت و گاز بود. یک مدل از فرغون چینی. این فرغون میتواند چرخ بسیار بزرگتری را در خود جای دهد، در نتیجه مقاومت غلتشی را کاهش میدهد و با قرار دادن چرخ تقریباً مستقیماً زیر بار، وزن روی بازوهای کاربر را کاهش میدهد ۴. فرغون بر پایه مقالهای از ام. جی. تی. لوئیس که در سال ۱۹۹۴ در نشریه Technology and Cultureمنتشر شد، فرغون احتمالاً در چین از حدود ۱۰۰ سال پیش از میلاد ابداع شده بود. ستارهشناس، ریاضیدان و زلزلهشناس چینی، ژانگ هنگ (۷۸-۱۳۹ میلادی)، اولین لرزهنگار شناختهشده را در حدود سال ۱۳۲ میلادی ابداع کرد. امواج ضربهای رسیده، یک آونگ متصل به مکانیسمی را جابهجا میکنند که فکهای اژدها را رو به جهت زلزله باز میکند. یک توپ از دندانهای اژدها به دهان یک وزغ در زیر آن میافتد تا این رویداد را ثبت کند ۵. لرزهنگار جانگ هنگ، دانشمند اوایل دوران چین، در حوزههای گوناگونی از ستارهشناسی گرفته تا ساخت ساعت فعالیت داشت. اما احتمالاً بیشتر به خاطر اختراع نخستین دستگاه تشخیص زلزلههای دوردست شناخته میشود؛ دستگاهی که در سال ۱۳۲ میلادی به دربار هان معرفی کرد. طراحی آن ساده بود: یک کوزه مجهز به آونگ. هرگاه دستگاه ارتعاشی را حس میکرد، توپی از دهان اژدهای فلزی به داخل قورباغه فلزی میافتاد و صدای بلندی ایجاد میکرد. اولین باری که این اتفاق افتاد، ظاهراً هیچکس در دربار لرزشی احساس نکرد، اما چند روز بعد، پیکی از روستایی در فاصله ۴۰۰ مایلی آمد و به امپراتور اطلاع داد که در آنجا زلزلهای رخ داده است. ۶. کوره بلند طبق گفته دونالد بی. واگنر، مورخ فناوری چین، درست در آغاز سلسله هان در اوایل دهه ۲۰۰ پیش از میلاد، فلزکاران چینی نخستین کورههای بلند را ساختند. این کورهها با دمیدن جریان هوا به داخل تودهای از سنگ آهن گرمشده، آهن چدنی (چدن) تولید میکردند. ۷. آچار قابل تنظیم به گفته تمپل، چینیهای قرن اول پیش از میلاد از ابزاری استفاده میکردند که تا حدودی شبیه به آچاری بود که لولهکشها و تعمیرکاران به کار میبرند. در این ابزار، یک گیج کالپر لغزنده امکان تنظیم قطعات را فراهم میکرد. (آچارهای امروزی دارای پیچ حلزونی هستند که مکانیزم متفاوتی است، اما عملکرد آن یکسان است.) ظاهراً در ابتدا این ابزارها برای اندازهگیری به کار میرفتند، نه برای باز و بسته کردن مهرهها یا لولهها. ۸. گاوآهن برگرداندار (مولدبورد) طبق کتاب رابرت گرینبرگر با عنوان «فناوری چین باستان»، چینیها از همان قرن ششم پیش از میلاد از گاوآهنهای آهنی برای شخم زدن زمینهای کشاورزی استفاده میکردند. اما چند صد سال بعد، مخترع مبتکری از دوران هان ابزاری به نام «کوان» ابداع کرد که به گاوآهن مولدبورد نیز معروف است. این ابزار دارای یک قطعه مرکزی بود که به نوک تیز ختم میشد و دو بال داشت که خاک را به طرفین هل میداد و اصطکاک را کاهش میداد. این گاوآهن جدید به چینیها کمک کرد تا روش شخمزنی مطابق با شکل زمین (contour plowing) را به کار گیرند؛ به این صورت که از شکل تپهها پیروی میکردند تا فرسایش خاک کاهش یابد. ۹. رکاب سوارکاران باستانی هنگام اسبسواری مجبور بودند پاهایشان را آزاد و آویزان نگه دارند، هرچند رومیها برای کمک به حفظ تعادل در شرایط سخت، یک دستگیره روی زین تعبیه کرده بودند. اما مخترعی از سلسله هان با ساخت رکابهایی از چدن یا برنز که سوارکار میتوانست پایش را داخل آن بگذارد، کار را بسیار آسانتر کرد. این اختراع چنان انقلابی بود که طی چند قرن بعد در سراسر آسیا و اروپا گسترش یافت و به