ناسا نیمقرن پس از آنکه نخستین فضاپیمای خود را بر سطح مریخ نشاند، اکنون در پی گسترش اکتشافات به آسمان سیاره سرخ است. در ۲۰ ژوئیه ۱۹۷۶ (۲۹ تیر ۱۳۵۵)، مریخنشین وایکینگ ۱ در بخش غربی دشت «کریسه پلانیتیا» یا «دشت طلایی»، پهنهای دایرهایشکل و وسیع در عرض ۲۲٫۵ درجه شمالی استوای مریخ، روی سطح این سیاره فرود آمد. آن رویداد تاریخی، نخستین فرود موفق ناسا روی مریخ بود. وایکینگ ۱ به همراه همتای خود، یعنی وایکینگ ۲، نخستین مأموریت کاملاً موفق تاریخ بر سطح سیاره سرخ را رقم زدند. البته پیش از آنها، کاوشگر مارس ۳ از اتحاد جماهیر شوروی در دوم دسامبر ۱۹۷۱ روی مریخ فرود آمده بود؛ اما کمتر از دو دقیقه بعد از کار افتاد. مأموریت وایکینگها، میراثی غنی و در عین حال پرسشبرانگیز از خود بر جای گذاشت. وایکینگ ۱ و وایکینگ ۲ که دومی در سوم سپتامبر ۱۹۷۶ در منطقهای دیگر از مریخ فرود آمد، با هدف جستوجوی نشانههای حیات به سطح این سیاره اعزام شدند. هر مریخنشین همچنین یک مدارگرد داشت که مریخ را از مدار مطالعه میکرد. مریخنشینها برای کشف نشانههای حیات، سه آزمایش متفاوت اجرا کردند که دو مورد از آنها نتیجه منفی داشت. اما آزمایش سوم که «رهاسازی نشاندار» (LR) نام داشت، داستان متفاوتی را روایت کرد. در این آزمایش، پس از افزودن مواد مغذی به نمونه خاک، جریان پیوستهای از گاز دیاکسید کربن از خاک آزاد شد؛ پدیدهای که میتوانست نشانهای از سوختوساز میکروبها باشد. برخی دانشمندان نتایج آزمایش LR را نشانهای محتمل از کشف حیات دانستند؛ اما بیشتر پژوهشگران با این برداشت موافق نبودند. مخالفان این نتایج را حاصل واکنشهای غیرزیستی تلقی کردند و تأکید داشتند که در مجموع، دادههای مأموریتهای وایکینگ تصویری از سیارهای مرده ارائه میکنند. همین اختلاف نظر یکی از مهمترین میراثهای برنامه وایکینگ را شکل داد. این مأموریتها نشان دادند که جستوجوی حیات فرازمینی کاری بسیار پیچیده است و دانشمندان پیش از تلاش دوباره برای یافتن حیات در مریخ، باید شناخت بسیار بیشتری از این سیاره به دست آورند. ناسا پس از وایکینگها تا دو دهه هیچ فضاپیمای سطحنشینی را روانه مریخ نکرد ناسا تا دو دهه بعد هیچ فضاپیمای سطحنشینی را راهی مریخ نکرد؛ وقفهای که تا حدی به دلیل نتایج مبهم و هزینه بالای مأموریتهای وایکینگ و همچنین انتقال بخش چشمگیری از بودجه به برنامه تازهتأسیس شاتل فضایی، بهوجود آمد. وقفه در کاوش سیاره سرخ در چهارم ژوئیه ۱۹۹۷ (۱۳ تیر ۱۳۷۶) با فرود پثفایندر (رهیاب مریخ) در دشت کریسه پلانیتیا، در فاصله حدود ۸۵۰ کیلومتری از محل فرود وایکینگ ۱، پایان یافت. اهداف اصلی مأموریت پثفایندر، نمایش رویکرد جدید «سریعتر، بهتر و ارزانتر» برای اکتشاف مریخ، آزمایش سامانه نوین فرود مبتنی بر کیسههای هوا و همچنین استقرار یک ربات متحرک روی سطح سیاره سرخ بود. پثفایندر به تمام اهدافش دست یافت و با استقرار مریخنوردی کوچک به نام سوجورنر، واپسین هدف را نیز محقق کرد. این ربات چرخدار کوچک با سنگریزههایی گرد مواجه شد که شواهدی محکم از قرارگرفتن سنگهای مریخ در معرض جریان آب در گذشته به شمار میرفتند. کشف سوجورنر نقش مهمی در شکلگیری راهبرد جدید ناسا برای اکتشاف مریخ داشت؛ راهبردی که بر اصل «رد آب را دنبال کن» استوار بود تا پس از یافتن شواهد از آب، جستوجوی آگاهانهتری برای حیات فرازمینی انجام شود. از آنجایی که حیات شناختهشده برای ما به آب وابسته است، ناسا مریخنوردهایی طراحی کرد که به دنبال نشانههای آب مایع در گذشته و محیطهایی با قابلیت میزبانی از حیات باشند. پس از سوجورنر، اسپیریت و آپورچونیتی بهعنوان مریخنوردهای نسل بعدی با اندازهای در حد خودروی گلف در سال ۲۰۰۴ روی مریخ فرود آمدند. پس از آنها، کیوراسیتی (کنجکاوی) در اوت ۲۰۱۲ به ناوگان مریخنوردان ناسا پیوست. سپس نوبت به پرسویرنس (استقامت) رسید که در فوریه ۲۰۲۱ در دهانه «یزرو» بر سطح مریخ فرود آمد. تمام این کاوشگرهای چرخدار، شواهدی از محیطهای آبی باستانی مریخ پیدا کردند. کیوراسیتی و پرسویرنس که به تجهیزات علمی پیشرفتهتر و گستردهتر مجهز بودند، حتی پا را فراتر گذاشتند و مولکولهای آلی پیچیدهای را کشف کردند که ممکن است توسط گونهای از حیات، مشابه آنچه روی زمین میشناسیم، تولید شده باشند. کیوراسیتی و پرسویرنس همچنان مشغول فعالیتاند و به کاوش روی سیاره سرخ ادامه میدهند؛ اما بقیه خیلی وقت است که به پایان عمرشان رسیدهاند. پثفایندر و سوجورنر فقط حدود سه ماه فعال بودند، اسپیریت در سال ۲۰۱۰ رسماً از دسترفته اعلام و آپورچونیتی نیز در سال ۲۰۱۸ قربانی طوفان عظیم گردوغبار مریخی شد. پرسویرنس تاکنون مجموعه متنوعی از نمونههای مریخ را جمعآوری کرده است؛ نمونههایی که ناسا قصد دارد آنها را برای بررسیهای دقیق به زمین بازگرداند. همانطور که تجربه وایکینگها نشان داد، شاید تنها چنین بررسیهای موشکافانهای بتواند وجود حیات در مریخ را اگر واقعاً وجود داشته باشد، به طور قطعی تأیید کند. البته بازگرداندن این نمونهها هنوز قطعی نیست؛ زیرا طرح اولیه ناسا بسیار پرهزینه تشخیص داده شد و این سازمان اکنون در حال بررسی راهبرد جدید برای انتقال نمونهها به زمین است. اما شاید شگفتانگیزترین جنبه از ماموریت پرسویرنس، همراهی یک ربات پرنده کوچک با این مریخنورد بود که آغازگر مرحلهای تازه در اکتشافات مریخ شد؛ هلیکوپتر اینجنیوتی. این هلیکوپتر مأموریتی آزمایشی بود که قصد داشت امکانپذیری پرواز مؤثر در جو بسیار رقیق مریخ را اثبات کند. (چگالی جو مریخ تنها حدود یک درصد چگالی جو زمین در سطح دریا است.) مأموریت ۸۰ میلیون دلاری هلیکوپتر مریخی فراتر از انتظار ظاهر شد. اینجنیوتی با جرم تنها ۱٫۸ کیلوگرم قرار بود فقط پنج پرواز کوتاه انجام دهد، اما در نهایت درطول نزدیک به سه سال فعالیت، ۷۲ پرواز موفق را به ثبت رساند. نخستین پرواز آن در ۱۹ آوریل ۲۰۲۱ و آخرین پرواز
