به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، رویداد «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفولمانده در گنجینه آرشیوی سازمان طراحی شده است. در هر نوبت، یکی از اسناد، وقایع یا پروندههای شاخص آرشیوی معرفی و بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برای مخاطبان تبیین میشود. تازهترین روایت این مجموعه به معرفی پروندهای با عنوان «مکاتبات وزارت فرهنگ درخصوص ممیزی کتاب کویر نوشته دکتر شریعتی» اختصاص دارد؛ پروندهای که بخشی از روند اداری بررسی، ارزیابی و صدور نظر درباره یکی از شناختهشدهترین آثار این متفکر معاصر را بازتاب میدهد. دکتر علی شریعتی، جامعهشناس، نویسنده و از چهرههای اثرگذار در تاریخ اندیشه معاصر ایران، در سال ۱۳۱۲ متولد شد و در ۲۹ خرداد ۱۳۵۶ در شهر ساوتهمپتون انگلستان درگذشت. او با پیوند دادن زبان جامعهشناسی، تاریخ و الهیات با بیانی ادبی و خطابهای، نسل گستردهای از جوانان و دانشجویان دهههای چهل و پنجاه خورشیدی را تحت تأثیر قرار داد. آثار شریعتی، از سخنرانیهای حسینیه ارشاد تا نوشتههای تأملی و ادبی، کوششی برای بازخوانی هویت دینی و فرهنگی جامعه ایرانی در مواجهه با جهان مدرن بود. کتاب «کویر» در میان آثار شریعتی جایگاهی خاص دارد. این اثر نه رسالهای دانشگاهی و نه خطابهای اجتماعی است، بلکه مجموعهای از نوشتههای کوتاه، قطعات تأملی و جستارهای ادبی است که در آن نویسنده از تجربههای درونی، احساس غربت انسان، نسبت ایمان و تنهایی و جستوجوی معنای زندگی سخن میگوید. همین ماهیت میانرشتهای و شاعرانه، «کویر» را به متنی ادبی ـ فکری و متفاوت در ادبیات معاصر ایران بدل کرده است. بر اساس اسناد این پرونده، کتاب «کویر» در ۲۹ اردیبهشت ۱۳۴۹ توسط چاپخانه طوس در خراسان چاپ شد و نسخهای از آن برای دریافت مجوز به اداره فرهنگ آن استان ارسال شد. اداره یادشده، پس از بررسی اثر، طی مکاتبهای با چاپخانه، انتشار آن را از نظر مقررات فرهنگی بلامانع تشخیص داد، اما دفاع از همه مطالب کتاب را بر عهده مؤلف دانست. نکته قابل توجه در این اسناد آن است که همزمان با صدور مجوز چاپ، به دلیل حساسیت موجود نسبت به نام و آثار شریعتی، کتاب بار دیگر در تهران نیز مورد بررسی قرار گرفت. در نخستین گزارش کارشناس ممیزی در خرداد ۱۳۴۹، کتاب از نظر ساختار و مضمون، اثری «پیچیده و چندلایه» توصیف شده و به دو امکان تفسیری درباره مفهوم «کویر» اشاره شده است. بر اساس این ارزیابی، اگر کویر استعارهای از رنج وجودی انسان باشد، اثر در حوزه تأملات عرفانی قرار میگیرد؛ اما اگر به شرایط اجتماعی زمانه اشاره داشته باشد، نیازمند بررسی دقیقتر خواهد بود. در مقابل، کارشناس دوم در مرداد ۱۳۴۹، «کویر» را اثری فلسفی و تحقیقی توصیف کرده که با نثری ادیبانه و فاخر نوشته شده است. در این ارزیابی، کتاب حاصل سالها مطالعه و تأمل نویسنده دانسته شده و در مجموع اثری الهامبخش برای خوانندگان جویای اندیشه معرفی شده است. بر پایه اسناد موجود، پس از درگذشت شریعتی در ۲۹ خرداد ۱۳۵۶، چاپ مجدد کتاب «کویر» با مشکل مواجه شد اما در ۳۰ شهریور ۱۳۵۶، کارشناس جدید با جمعبندی نهایی نظرات، انتشار کتاب را بلامانع دانست. با این حال، در سند دیگری که در ۱۵ اسفند همان سال تنظیم شده، رویکردی انتقادیتر دیده میشود و نشان میدهد که این پرونده همچنان در دستور کار ممیزان قرار داشته است. بر این اساس، برخی مضامین و بیانهای استعاری موجود در کتاب محل اشکال تشخیص داده شد و موافقت با چاپ «کویر» به اصلاح موارد مورد نظر مشروط شد. مجموع این اسناد نشان میدهد که «کویر»، به سبب چندلایگی معنایی خود که از ویژگیهای برجسته نوشتههای شریعتی نیز به شمار میآید، ظرفیت گستردهای برای تفسیرهای متفاوت داشته است. امروز «کویر» یکی از شناختهشدهترین آثار دکتر علی شریعتی است؛ متنی که بسیاری آن را شخصیترین و درونیترین نوشته او میدانند. اسناد این پرونده نیز، فراتر از سرگذشت اداری یک کتاب، بخشی از تاریخ مواجهه نهادهای فرهنگی با متون فکری و ادبی در ایران معاصر را بازتاب میدهند. این پرونده که در بازه زمانی ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۶ ایجاد شده، با شماره ثبت ۷۲۸۶-۲۶۴ در آرشیو ملی ایران نگهداری میشود.
ایبنا
ایبناایبنا