حسن صباح در زمان کدام پادشاه بود و آیا گفتهها درباره مرگ دلخراش او حقیقت دارد؟ حسن صباح یکی از مشهورترین و در عین حال بحثبرانگیزترین شخصیتهای تاریخ ایران و جهان اسلام است. او حدود سال ۴۴۵ هجری قمری (۱۰۵۰ میلادی) در شهر ری متولد شد و از رهبران برجسته اسماعیلیان نزاری به شمار میرود. حسن صباح پس از سالها فعالیت سیاسی و مذهبی، در سال ۴۸۳ هجری قمری (۱۰۹۰ میلادی) با تصرف قلعه الموت در منطقه رودبار قزوین، حکومتی مستقل برای اسماعیلیان نزاری بنیان گذاشت که تا حمله مغول در سال ۶۵۴ هجری قمری (۱۲۵۶ میلادی) دوام آورد. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران او را یکی از تأثیرگذارترین شخصیتهای سیاسی و مذهبی ایران در قرون میانه میدانند. در ادامه این بخش از ستاره درباره این شخصیت تاریخی بیشتر توضیح دادهایم، با ما همراه باشید. حسن صباح در چه دورهای میزیست؟ حسن صباح با نام کامل حسن بن علی بن جعفر صباح حمیری در دوران حکومت سلجوقیان و بهویژه در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقی و وزارت خواجه نظامالملک زندگی میکرد. اختلافات سیاسی و مذهبی میان او و حکومت سلجوقی، سرآغاز درگیریهای طولانی میان دولت سلجوقی و اسماعیلیان نزاری شد؛ از همین رو، نام حسن صباح همواره با تاریخ قلعه الموت و دولت نزاریان ایران پیوند خورده است. حسن صباح ایرانی بود؟ حسن صباح اصالتی ایرانی داشت و بیشتر عمر خود را در ایران سپری کرد. او برای آموزش، فعالیت مذهبی و سیاسی و نیز ارتباط با مرکز خلافت فاطمی، چند سالی را در قاهره، پایتخت خلافت فاطمی، گذراند. پس از بازگشت به ایران، به تبلیغ آیین اسماعیلی پرداخت و در نهایت با تصرف قلعه الموت، حکومت نزاریان را بنیان نهاد. نکته مهم آن است که پس از اختلاف بر سر جانشینی خلیفه فاطمی، حسن صباح از نزار بن مستنصر حمایت کرد و همین موضوع موجب شکلگیری شاخه نزاری اسماعیلیه و استقلال سیاسی این جریان در ایران شد. دنیازاد همسر حسن صباح؟! برخلاف آنچه در برخی فیلمها، سریالها یا روایتهای اینترنتی دیده میشود، در منابع تاریخی معتبر اطلاعات دقیقی درباره همسر یا همسران حسن صباح ارائه نشده و نام او بهطور قطعی مشخص نیست. همچنین از شخصیتی که با نام «دنیازاد» زن حسن صباح از او یاد شده است، در منابع اصلی تاریخ اسماعیلیه یا آثار معتبر تاریخی اطلاعاتی ذکر نشده و از همین رو این نام بیشتر به روایتهای داستانی نسبت داده میشود. فرزندان حسن صباح گفته میشود حسن صباح و همسرش دو پسر داشتند. حسن صباح خوب بود یا بد؟ پاسخ این پرسش به نوع نگاه به منابع تاریخی بستگی دارد. منابع وابسته به حکومتهای سلجوقی و بسیاری از نویسندگان اهل سنت، تصویری بسیار منفی از حسن صباح ارائه کردهاند، در حالی که منابع اسماعیلی از او به عنوان رهبری دانشمند، منظم و مدبر یاد میکنند. پژوهشگران معاصر معتقدند برای شناخت حسن صباح باید هر دو دسته منابع را با نگاه انتقادی بررسی کرد. او بدون تردید سیاستمداری توانمند و مدیری منظم بود که توانست حکومتی کوچک اما پایدار ایجاد کند. همچنین اصل استفاده اسماعیلیان نزاری از ترورهای هدفمند علیه برخی شخصیتهای سیاسی و نظامی، از جمله مقامات سلجوقی، در میان مورخان مورد پذیرش است؛ هرچند درباره تعداد قربانیان، انگیزهها و بسیاری از روایتهای مشهور پیرامون این ترورها اختلاف نظر و گاه اغراقهای تاریخی وجود دارد. باغ بهشت حسن صباح؛ واقعیت یا افسانه؟ یکی از مشهورترین روایتهای مربوط به حسن صباح، داستان «باغ بهشت» است؛ باغی که گفته میشود او برای آموزش و جذب پیروان خود ساخته بود. با این حال، بیشتر پژوهشگران معاصر این روایت را از نظر تاریخی قابل اثبات نمیدانند. بخش عمده شهرت این داستان به نوشتههای متأخر، از جمله روایت مارکوپولو، بازمیگردد؛ هرچند برخی نویسندگان پیش از او نیز گزارشهایی مشابه نقل کردهاند. تاکنون هیچ مدرک باستانشناختی یا سند تاریخی قطعی برای اثبات وجود چنین باغی در قلعه الموت به دست نیامده است. چهره واقعی حسن صباح امروزه هیچ تصویر واقعی یا پرتره همعصر از حسن صباح در دسترس نیست. تمام نقاشیها، تصاویر و بازسازیهای منتشرشده از او، برداشتهای هنری بر پایه توصیفهای تاریخی هستند و نباید آنها را تصویر واقعی حسن صباح دانست و همچنین عکس همسر حسن صباح نیز در هیچ منبعی نیامده است. حسن صباح به دست چه کسی کشته شد؟ حسن صباح برخلاف برخی روایتهای عامه، نه ترور شد و نه اعدام. بر اساس منابع تاریخی، او در سال ۵۱۸ هجری قمری (۱۱۲۴ میلادی) پس از یک دوره بیماری در قلعه الموت درگذشت و پس از او، کیا بزرگ امید به رهبری اسماعیلیان نزاری رسید. جملات حسن صباح نقلقولهای اندکی با انتساب معتبر از حسن صباح باقی مانده است و بسیاری از جملاتی که امروزه در فضای مجازی به نام او منتشر میشوند، سند تاریخی ندارند. برای نمونه، جمله مشهور «هیچ چیز حقیقت ندارد، همه چیز مجاز است» به احتمال بسیار زیاد از حسن صباح نیست و در منابع تاریخی معتبر درباره او دیده نمیشود. از این رو، پژوهشگران توصیه میکنند هنگام نقل سخنان منسوب به حسن صباح، تنها به منابع معتبر تاریخی استناد شود.
