شینا انصاری پس از ماهها انتظار سرانجام به سیستان و بلوچستان، قلب بحران های محیط زیستی ایران سفر کرد تا از نزدیک با چالشهایی رو به رو شود که بخش مهمی از آنها ریشه در بحران آب و سیاستهای توسعه آبی افغانستان در بالادست دارد. یک فعال محیط زیست سیستان و بلوچستان درباره آخرین وضعیت هامون و پیامدهای ادامه بحران آب در منطقه میگوید: آبی که در ماههای اخیر از سمت افغانستان وارد منطقه شد، اگرچه توانست برای مدتی بخشی از بستر تالاب را مرطوب کند و از شدت گرد وغبار بکاهد، اما تغییر پایدار در شرایط هامون ایجاد نکرد. بحران آب، فراتر از یک اختلاف مرزی عابدی با تاکید بر اینکه مسئله اصلی سیستان و بلوئچستان همچنان حقابه هیرمند است، می گوید: مشکل ما این است که در برابر سیاستهای آبی افغانستان، راهبرد مشخص و جامعی تعریف نکردهایم. افغانستان در سالهای اخیر رویکرد هیدروپلیتیکی را دنبال کرده که تنها به موضوع آب محدود نمیشود و ابعاد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و محیط زیستی دارد. این فعال محیط زیست ادامه میدهد: ایران در بسیاری از این حوزهها ابزارهایی در اختیار دارد، اما از ظرفیت های خود به شکل کامل استفاده نکرده است. از زمانی که بند کمال خان در افغانستان تکمیل و آبگیری شد، در بهترین حالت تنها حدود یک سوم حقابه ایران دریافت شده است. در برخی سالها مانند ۱۴۰۰، ۱۴۰۱ و بخشی از ۱۴۰۲ نیز تقریبا آبی وارد سیستان نشده و ورودی ها در حد چند میلیون مترمکعب بوده است. او میافزاید: این شرایط در حالی است که در همان سال ها، آب قابل توجهی به سمت گودزره هدایت شده است. در این شرایط، هیرمند از اختلاف آبی میان دو کشور نیست به مسئله ای مرتبط با امنیت آب، امنیت غذایی، محیط زیست و پایداری جمعیت در شرق کشور تبدیل شده است. چرا جمعیت سیستان کاهش یافته است؟ عابدی با اشاره به کاهش جمعیت سیستان میگوید: سال ۱۳۵۱ که معاهده هیرمند منعقد شد، جمعیت سیستان حدود ۵۰۰ هزار نفر بود، اما امروز این جمعیت به حدود ۴۰۰ هزار نفر رسیده است. این کاهش جمعیت در شرایطی اتفاق افتاده که خدمات بهداشتی توسعه یافته و میزان مرگ ومیر کاهش پیدا کرده است. مهاجرت ناشی از گردوغبار، بحران آب و از بین رفتن فرصت های معیشتی از عوامل اصلی کاهش جمعیت منطقه بودهاست. ردپای یک «مهاجم» در خشکیدگی تالاب هامون | ماهی مهاجم «آمور» چگونه کسب و کار سنتی سیستانیها را نابود کرد؟ روزگار سخت تالاب نشینان | کمک ژاپنی به احیای تالاب های ایران این فعال محیط زیست همچنین درباره پیامدهای سدسازیهای افغانستان هشدار میدهد و میگوید: سد بخشآباد و سایر طرح های آبی افغانستان میتوانند شرایط محیط زیستی سیستان را پیچیده تر کند. سرنوشت بیش از یک میلیون نفر در سیستان و همچنین کلانشهر زاهدان به این موضوع وابسته است و دستگاههای مسئول باید مطالعات دقیق، مستند و پیگیری های حقوقی و بینالمللی را در دستور کار قرار دهند. پیگیری اختلاف آبی در قالب حقوق بشر عابدی با اشاره به ظرفیتهای بینالمللی برای پیگیری بحران هامون میگوید: پیامدهای محیط زیستی سدسازی های افغانستان میتواند در چارچوب حقوق محیط زیست و حقوق بشر در مجامع بینالمللی مطرح شود. ایران باید از ظرفیت قطعنامه های سازمان ملل و همچنین دیپلماسی گرد وغبار برای جلب همکاری کشورهای منطقه استفاده کند. او ادامه میدهد: گردوغبار ناشی از خشک شدن هامون زاهدان، بخش هایی از افغانستان، ایالت بلوچستان پاکستان و حتی برخی مناطق حاشیه دریای عمان و خلیج فارس را نیز درگیر میکند. برهمین اساس می توان با ایجاد یک دیپلماسی منطقهای (در زمان صلح) کشورهای متاثر از این بحران را برای همکاری بیشتر همراه کرد. شرایط آخرالزمانی در انتظار استان عابدی در پایان با تاکید بر ضرورت هماهنگی میان دستگاههای مسئول میگوید: وزارت نیرو، وزارت امور خارجه و سازمان حفاظت محیط زیست هرکدام بخشی از این مسئله را بر عهده دارند. بخش فنی و حقوقی بر عهده وزارت نیرو، بخش سیاسی بر عهده وزارت امور خارجه و موضوع گردوغبار بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست است. این دستگاهها باید با یک برنامه مشترک وارد عمل شوند. بحران سیستان و بلوچستان فراتر از موضوعی محیط زیستی ابعاد گسترده تری پیدا کرده و در صورت تداوم سیاستهای آبی افغانستان، شرایط آخر الزمانی در انتظار این استان است. این فعال محیط زیست سیستان و بلوچستان، معتقد است سیاستهای آبی افغانستان در سالهای اخیر از مدیریت منابع آب فراتر رفته و ابعاد اجتماعی، اقتصادی و جمعیتی پیدا کرده است. گودزره و سیاست تغییر بافت جمعیتی عابدی با اشاره به بند کمال خان در افغانستان میگوید: این سازه به افغانستان امکان میدهد مسیر آب هیرمند را مدیریت کند که در سال های اخیر، این مدیریت، انحراف آب به سمت گودزره در خاک این کشور بوده است. گودزره که در گذشته شوره زار بود اکنون با هدایت آب بالادست به سمت این منطقه در حال احیاء اراضی است و افغانستان از این کار هدفی دارد. عابدی تصریح میکند: یکی از نگرانی هایی که در منطقه مطرح است، برنامه های مرتبط با اسکان جمعیت در گودزره است. براساس اطلاعات موجود، صحبت از برنامه هایی برای استقرار حدود ۴۹ هزار خانوار پشتون در این منطقه مطرح شده است. هرگونه تغییر گسترده جمعیتی در مناطق نزدیک مرز، در کنار کاهش جمعیت در سیستان ایران، میتواند پیامدهای اجتماعی و امنیتی به دنبال داشته باشد. تحولات گودزره باید همزمان با موضوع حقابه هیرمند، سدسازیهای افغانستان و آینده زیست پذیری سیستان و بولچستان مورد توجه و ارزیابی دقیق قرار بگیرد.
