کارشناسان بانکی و حقوقی هشدار میدهند که پذیرفتن چک بدون استعلام پیشین، همچنان یکی از رایجترین دلایل بروز خسارت مالی و پروندههای قضایی در معاملات بزرگ کشور است. با فعال شدن کامل سامانه صیاد و امکان استعلام آنلاین چک برگشتی، بررسی سابقه اعتباری صادرکننده پیش از هر معامله، دیگر نیازمند مراجعه حضوری به بانک نیست و در عرض چند ثانیه قابل انجام است. طبق گزارشهای منتشرشده از سوی نهادهای قضایی، بخش قابلتوجهی از دعاوی حقوقی مرتبط با چک در کشور، به معاملاتی بازمیگردند که در آنها گیرنده چک، پیش از پذیرفتن برگه چک، هیچ استعلامی از وضعیت اعتباری صادرکننده انجام نداده است. کارشناسان این حوزه معتقدند بسیاری از این پروندهها، در صورت انجام یک استعلام ساده و چند ثانیهای، اساساً شکل نمیگرفتند. ریسک پنهان در پشت هر برگه چک چک، بر خلاف پول نقد، صرفاً یک تعهد پرداخت است، نه پرداخت قطعی. به همین دلیل، هر برگه چک میتواند حامل یکی از چند ریسک جدی باشد:نبود موجودی کافی در حساب صادرکننده در زمان سررسید، سابقه چکهای برگشتی متعدد که نشاندهنده بیاعتباری مالی فرد است، یا در موارد حادتر، صدور چک با هویتی جعلی یا سرقتی. کارشناسان بانکی تأکید میکنند که در نگاه اول، هیچکدام از این ریسکها با چشم غیرمسلح یا صرفاً از روی ظاهر برگه چک قابل تشخیص نیستند. تنها راه قابلاعتماد برای کشف این اطلاعات، مراجعه به پایگاه داده رسمی بانک مرکزی از طریق استعلام آنلاین چک برگشتی است. سامانه صیاد؛ ابزار اصلی شفافیت در معاملات چکی سامانه صدور یکپارچه چک (صیاد) که توسط بانک مرکزی راهاندازی شده، تمام چکهای صادره در کشور را در یک پایگاه داده متمرکز ثبت میکند. هر برگه چک صیادی دارای شناسه ۱۶ رقمی است که اطلاعاتی نظیر نام صادرکننده، شماره حساب، مبلغ و تاریخ سررسید را در خود جای داده است. از سال ۱۴۰۰ با اجرایی شدن قانون جدید چک، ثبت چک در سامانه صیاد و ممنوعیت صدور چک در وجه حامل الزامی شد. بر اساس اعلام بانک مرکزی، این تغییر ساختاری، امکان استعلام سریع و متمرکز وضعیت هر چک را پیش از دریافت آن فراهم کرده و عملاً جلوی صدور چک با هویت مبهم یا فاقد ردیابی را گرفته است. نتیجه استعلام؛ از سفید تا قرمز بر اساس اطلاعات ارائهشده توسط سامانههای بانکی، نتیجه استعلام چک برگشتی در قالب یک رنگبندی مشخص نمایش داده میشود. وضعیت سفید به معنای نبود هیچ چک برگشتی در سابقه صادرکننده یا رفع کامل سوءاثر از موارد پیشین است. وضعیت زرد نشاندهنده وجود یک فقره چک برگشتی یا تعهدی محدود است، در حالی که وضعیت نارنجی بیانگر تعهدات برگشتی بیشتر و ریسک بالاتر خواهد بود. رنگهای قهوهای و قرمز نیز بالاترین سطح ریسک اعتباری را نشان میدهند و معمولاً با محدودیتهای بانکی سنگینتری برای صادرکننده همراه هستند. کارشناسان بانکی میگویند مشاهده هر رنگی بهجز سفید، باید گیرنده چک را به بازنگری جدی در شرایط معامله یا حتی درخواست تضمینهای تکمیلی از صادرکننده وادار کند. استعلام؛ اقدامی چند ثانیهای در برابر خسارتی چندساله بر اساس گزارش فعالان صنفی، استعلام چک برگشتی از دو مسیر اصلی قابل انجام است؛ استعلام با کد ملی و شماره موبایل صادرکننده که سابقه کلی چکهای برگشتی فرد را نمایش میدهد، و استعلام با شناسه ۱۶ رقمی صیاد که برای بررسی دقیق یک برگه چک مشخص کاربرد دارد. سامانه رسمی بانک مرکزی به نشانی cbi.ir مرجع اصلی این نوع استعلامهاست. علاوه بر سامانه عمومی بانک مرکزی، هر بانک نیز سامانه صیادی اختصاصی خود را برای ثبت، تأیید و واگذاری چک راهاندازی کرده است. در همین چارچوب، استعلام چک صیادی تجارت یکی از خدماتی است که به گیرندگان چک امکان میدهد وضعیت اعتباری و هویت صادرکننده را بهسرعت و بدون نیاز به مراجعه حضوری بررسی کنند. هشدار کارشناسان؛ اعتماد جایگزین استعلام نمیشود به گفته کارشناسان حقوقی، یکی از رایجترین اشتباهاتی که در معاملات بزرگ رخ میدهد، جایگزین کردن اعتماد شخصی بهجای بررسی مستند اعتباری است. در بسیاری از پروندههای کلاهبرداری چکی، صادرکننده فردی آشنا یا معرفیشده از سوی واسطهای مورد اعتماد بوده، اما همین اعتماد، مانع از انجام استعلام سادهای شده که میتوانست از وقوع کلاهبرداری جلوگیری کند. کارشناسان بانک مرکزی تأکید کردهاند که استعلام چک، فارغ از میزان آشنایی یا اعتماد به طرف معامله، باید به یک رویه استاندارد در تمام معاملات چکی، بهویژه معاملات ملکی و خودرو با مبالغ بالا، تبدیل شود. به گفته آنان، در شرایطی که این ابزار بهصورت رایگان یا کمهزینه و در عرض چند ثانیه در دسترس همگان قرار دارد، پذیرفتن چک بدون استعلام، دیگر توجیه منطقی ندارد. با گسترش زیرساخت سامانه صیاد و افزایش آگاهی عمومی نسبت به خدمات استعلام آنلاین، کارشناسان این حوزه پیشبینی میکنند سهم پروندههای قضایی ناشی از عدم بررسی پیشین چک، در سالهای آینده روند کاهشی بیشتری به خود بگیرد.
