محمود آموزگار، حقوقدان و مدیرمسئول انتشارات «کتابآمه» معتقد است، نگاه غالب در نظام حقوقی ایران تا حدی یکجانبه است؛ یعنی هر شخصی ابتدا به دنبال حفظ منافع خود است. سرویس فرهنگ و تشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، قرارداد، قرار است مرز حقوق و تعهدات را روشن کند، اما مسئله از جایی شروع میشود که هر طرف تنها به دنبال پُررنگ کردن سهم خود و کمرنگ کردن مسئولیتهایش است؛ بنابراین سندی که باید تضمینکننده همکاری باشد، به نقطه آغاز اختلاف تبدیل میشود. در صنعت نشر، بسیاری از چالشهای میان ناشر و پدیدآورنده، از همان لحظه تنظیم قرارداد شکل میگیرد؛ جایی که جزئیات مهم نادیده گرفته میشوند. علاوهبراین هرچند بعید بهنظر میرسد عبارت ساده «پرداخت حقالتألیف پس از فروش کتاب» مشکلی ایجاد کند، اما دقیقا بذر خلق چالشی بزرگ را میکارد که میوه ناسالم آن میشود، نامحدود شدن زمان پرداخت حقوق مولف! محمود آموزگار، حقوقدان و مدیرمسئول انتشارات کتابآمه معتقد است که بحران قراردادهای نشر، بیش از آنکه ناشی از نبود توافق باشد، نتیجه نبود درک مشترک از مفهوم قرارداد است. قرارداد زمانی کارآمد است که منافع دو طرف را همزمان ببیند؛ زیرا توافقی که تنها یک طرف را برنده و طرف دیگر را محدود کند، حتی اگر روی کاغذ معتبر باشد، در عمل دوام چندانی نخواهد داشت. در قرارداد یکسویه احتمال بروز اختلاف بیشتر میشود آموزگار میگوید: در بحث قراردادها، پیش از هر چیز باید به این پرسش پاسخ داد که برداشت عمومی جامعه از مفهوم قرارداد چیست؟ متأسفانه نگاه غالب این است که هر طرف قرارداد تلاش میکند حقوق خود را تا حد امکان پُررنگ و تعهداتش را کمرنگ کند. این ذهنیت فقط در میان مردم عادی وجود ندارد؛ گاهی در میان حقوقدانان، وکلا و مشاوران حقوقی نیز دیده میشود. بسیاری از آنان هنگام تنظیم یا بررسی قرارداد، بیش از آنکه به برقراری تعادل میان حقوق و تکالیف طرفین بیندیشند، سعی میکنند حقوق موکل خود را تقویت و حقوق طرف مقابل را تا حد امکان محدود کنند؛ درحالی که این برداشت، نگاه درستی به ماهیت قرارداد نیست. وی ادامه میدهد: قرارداد باید بهگونهای تنظیم شود که امکان اجرای مفاد آن تا حد ممکن افزایش یابد؛ بنابراین هر دو طرف، علاوهبر آنکه باید حقوق خود را در قرارداد پیشبینی کنند، موظفاند حقوق و منافع طرف مقابل را نیز ببینند. هر موضوعی که در زمان تنظیم قرارداد مغفول بماند، میتواند در آینده، زمینهساز اختلاف شود و اجرای قرارداد را با مانع روبهرو کند. مدیر انتشارات کتابآمه، میگوید: اگر پروندههای موجود در محاکم را بررسی کنیم، خواهیم دید بخش قابل توجهی از دعاوی حقوقی، ریشه در نقصهای اولیه هنگام تنظیم قرارداد دارد. بسیاری از اختلافاتی که امروز در دادگاهها مطرح میشود، ناشی از آن است که طرفین در زمان انعقاد قرارداد، همه جوانب توافق خود را پیشبینی نکردهاند. قراردادهای نشر نیز از این قاعده مستثنا نیستند و بسیاری از اختلافات میان ناشر و مؤلف، نتیجه همین کاستیها در تنظیم قرارداد است. قرارداد باید منافع هر دو طرف را تأمین کند آموزگار معتقد است، در آموزش حقوق نیز لازم است این نگاه اصلاح شود. دانشجویان حقوق باید بیاموزند که قرارداد، ابزاری برای تأمین منافع یک طرف نیست، بلکه باید بهگونهای تنظیم شود که حقوق و تعهدات هر دو طرف را بهطور متوازن در برگیرد. اگر این نگاه در نظام حقوقی تقویت شود، بسیاری از اختلافات بعدی اساساً شکل نخواهد گرفت. به گفته وی، متأسفانه هنوز نگاه غالب در نظام حقوقی ما تا حدی یکجانبه است؛ یعنی هر شخصی ابتدا به دنبال حفظ منافع خود است؛ درحالی که اگر قرار است توافقی پایدار شکل بگیرد، باید مسائل، دغدغهها و حقوق هر دو طرف دیده شود تا بر قابلیت اجرای قرارداد افزوده شود و در مدت کوتاهی با اختلاف و مانع مواجه نشود. قراردادهای ناصر کاتوزیان نمونهای آموزنده در حوزه قراردادهای نشر آموزگار، در این زمینه، به نمونهای قابل توجه از زندهیاد دکتر ناصر کاتوزیان اشاره میکند؛ شخصیتی که بسیاری از حقوقدانان کشور، افتخار شاگردی او را داشتهاند و ادامه میدهد: استاد از مدافعان جدی اصل «آزادی قراردادها» بود اگرچه حقوق مدنی ایران از نظر محتوا متأثر از فقه اسلامی و عقود معینی مانند بیع، اجاره، صلح و رهن است، اما نباید روابط حقوقی را به همین عقود محدود کرد. ماده ۱۰ قانون مدنی، نماد اصل آزادی قراردادهاست؛ اصلی که براساس آن، هر قراردادی که مخالف صریح قانون نباشد، میان طرفین لازمالاجرا است و آنان موظف به اجرای تعهدات خود هستند. به گفته این حقوقدان، او پنج جلد کتاب، درباره «قواعد عمومی قراردادها و مزایای آزادی قراردادی» نوشت، اما جالب آنکه یکی از قراردادهای نشر آثار خود ایشان، تنها هشت ماده داشت که هفت ماده آن عمدتاً به سود مؤلف تنظیم شده بود و فقط یک ماده به نفع ناشر بود؛ آن هم اینکه ناشر تنها یکبار حق چاپ اثر را داشته باشد. البته تا زمانی که استاد در قید حیات بود، با وجود حقوق قابل توجهی که در مقابل ناشر داشت، همکاری او بدون هرگونه مشکلی با ناشر ادامه یافت؛ اما پس از درگذشت، ورثه با استناد به همان قرارداد، همکاری با ناشر را پایان دادند و تصمیم گرفتند حق نشر آثار را به ناشر دیگری انتقال دهند. آموزگار میگوید: این نمونه نشان میدهد، حتی قراردادی که توسط یکی از برجستهترین استادان حقوق تنظیم شده است، اگر همه ابعاد رابطه حقوقی را در نظر نگیرد، میتواند در آینده زمینهساز اختلاف شود. به همین دلیل، در قراردادهای نشر باید حقوق و تعهدات هر دو طرف، یعنی ناشر و مؤلف، به شکلی متوازن، شفاف و دقیق پیشبینی شود. این موضوع شاید بدیهی بهنظر برسد، اما در عمل کمتر مورد توجه قرار میگیرد. البته نمیتوان گفت همه قراردادهای نشر چنین وضعیتی دارند، اما این نگاه یکجانبه همچنان در بسیاری از قراردادها دیده میشود و همین مسئله بعدها به اختلاف، سوءتفاهم و حتی طرح دعوا در محاکم منجر میشود. وقتی نقص قرار
ایبنا
ایبناایبنا