تهران علی رغم استقبالی محتاطانه از یادداشت تفاهم، هیچ تمایلی به تلقی آن به عنوان نقطه عطف نهایی در روابط خود با واشنگتن نشان نداد. تجربههای گذشته از توافق الجزایر در سال ۱۹۸۱، سیاست مهار دوگانه در دهه ۱۹۹۰ تا توافق هستهای ۲۰۱۵ و خروج یکجانبه آمریکا از آن در سال ۲۰۱۸، این باور را در درون حاکمیت ایران تقویت کرده که مشکل نه در امضای توافقنامهها، بلکه در تضمین تداوم آنها است. وبگاه «مساء پرس» در تحلیلی درباره دلایل بیاعتماد شدن تهران به واشنگتن نوشت، ایران هیچ توافقی با آمریکا را به معنای پایان درگیری یا آغاز دوران جدیدی از اعتماد متقابل نمیبیند، بلکه آن را توقفی موقت در یک مسیر طولانی از احتیاط استراتژیک میداند که با دههها تجربه انباشته شکل گرفته است. از نظر تصمیمگیرندگان در تهران، بحران بیاعتمادی به واشنگتن صرفاً ریشه در اختلافات سیاسی یا ایدئولوژیک نداشته بلکه ناشی از سابقه طولانی توافقها و تفاهماتی است که آمریکا یا از آنها عدول کرده یا آنها را برای خدمت به منافع در حال تغییر خود دوباره تفسیر کرده است. در بحبوحه صحبتها درباره توافقهای جدید میان تهران و دولت دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، یک سوال قدیمی با هر دور از مذاکرات دوباره مطرح میشود و آن سوال این است: آیا میتوان به وعدههای آمریکا اعتماد کرد؟ از زمان پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹، ایران و آمریکا وارد مجموعهای از توافقهای مستقیم و غیرمستقیم شدند اما بیشتر آنها به سوءظن بیشتر و کاهش اعتماد منجر شده است. این روند با توافق الجزایر در سال ۱۹۸۱ آغاز شد که به مساله بازداشت کارکنان سفارت آمریکا در تهران پایان داد. طبق این توافق که با میانجیگری الجزایر امضا شد، آمریکا متعهد شد در امور داخلی ایران دخالت نکند، داراییهای مسدود شده ایران را آزاد کند و اختلافات مالی را از طریق سازوکارهای قانونی مورد توافق حلوفصل کند. در عین حال، تهران در دهههای بعدی شاهد موارد متعددی از استمرار فشارهای سیاسی و اقتصادی آمریکا بود و به این شکل اصل عدم مداخله در عمل به سیاستهای پایداری تبدیل نشد به ویژه که تحریمها و اتهامهای مکرر واشنگتن علیه ایران درباره حمایت از جنبشهای مقاومت در منطقه ادامه و توسعه پیدا کرد. در طول دهه ۸۰ و با جنگ ایران و عراق که آمریکا حمایتهای نظامی، سیاسی و اطلاعاتی گستردهای به عراق ارائه کرد و همزمان محدودیتها و تحریمهای بیشتری را علیه تهران اعمال کرد، شکاف اعتماد میان ۲ کشور عمیقتر شد. در دهه ۹۰ واشنگتن سیاست «مهار دوگانه» را در قبال ایران و عراق در پیش گرفت و مجموعهای از تحریمهای اقتصادی متوالی را اعمال کرد که برجستهترین آنها قانون تحریمهای ایران و لیبی در سال ۱۹۹۶ بود که سرمایهگذاریهای خارجی در بخش انرژی ایران را هدف قرار میداد. اما مهمترین نقطه عطف در تاریخ ایران با توافق هستهای سال ۲۰۱۵ بین ایران و گروه ۱+۵ رقم خورد. بر اساس این توافق، تهران در ازای لغو تحریمهای اقتصادی، با محدودیتهای گستردهای بر برنامه هستهای خود، کاهش ذخایر اورانیوم غنیشده، کاهش تعداد سانتریفیوژها و اجازه نظارت بیسابقه توسط آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) موافقت کرد. در ادامه آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گزارشهای متوالی، پایبندی ایران به مفاد توافق را تایید کرد. با وجود این توافق (برجام) دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در ماه مه ۲۰۱۸ خروج یکجانبه کشورش از این توافق را اعلام کرد و تحریمهای شدید را به عنوان بخشی از سیاست «فشار حداکثری» بازگرداند، اقدامی که تهران آن را دلیلی قطعی بر شکنندگی هرگونه توافقی دانست که مبتنی بر تضمینهای الزامآوری فراتر از محدودیتهای دولتهای متوالی آمریکا نباشد. از آن زمان، مساله تضمینها به مانع اصلی در هر مذاکره جدیدی تبدیل شده است چراکه ایران اصرار دارد که مشکل نه در متن توافق، بلکه در فقدان سازوکارهایی برای اطمینان از عدم خروج واشنگتن از آنها در آینده نهفته است. با شکست تلاشها برای احیای توافق هستهای در سالهای اخیر در بحبوحه اصرار تهران بر لزوم اخذ تعهدات عملی که آن را از تکرار سناریوی ۲۰۱۸ محافظت کند و ناتوانی دولتهای متوالی آمریکا در ارائه ضمانتهای قانونی که مانع از خروج مجدد هر رئیس جمهور آمریکایی شود، این باور تقویت شد. در مورد ایران، تجربه چهار دهه گذشته یک معادله سیاسی روشن ایجاد کرده است که میگوید توافق با واشنگتن نمیتواند بر اساس اعتماد ساخته شود، بلکه بر اساس بازدارندگی و وجود ضمانتهای اجرایی قابل تحقق است. بحران اعتماد ایران به آمریکا به خروج واشنگتن از توافق هستهای در ۸ مه ۲۰۱۸ ختم نشد بلکه با تحولات سالهای بعد، عمیقتر شد و به جنگ ۱۲ روزه از ۱۳ تا ۲۴ ژوئن ۲۰۱۵ و تفاهمات و توافقهای پس از آن منجر شد که تهران هنوز هم با احتیاط زیادی با آنها برخورد میکند. با شروع جنگ در پی حملات اشغالگران اسرائیلی به تأسیسات هستهای و نظامی ایران، آمریکا در بُعد سیاسی و نظامی وارد این رویارویی شد و همزمان پیامهای مکرری از تلاش خود برای مهار تشدید تنش و جلوگیری از ورود منطقه به یک جنگ فراگیر منتشر کرد، ترامپ در طول روزهای رویارویی مشتاق بود خود را به عنوان حامی راهحلهای دیپلماتیک معرفی کند و بارها نیز ادعا کرد که واشنگتن به دنبال جنگ آشکار با ایران نیست. در ادامه لفاظیهای آمریکاییها به سرعت با واقعیتهای میدانی در تضاد قرار گرفت. در حالی که اظهارات آمریکاییها از فرصتهایی برای کاهش تنش سخن میگفتند، عملیات نظامی ادامه و حتی گسترش یافت و این باور را در میان ایرانیها تقویت کرد که پیامهای دیپلماتیک آمریکا لزوماً به معنای تعهد سیاسی قاطع نبوده بلکه ممکن است از آنها به عنوان ابزاری برای مدیریت درگیری و خرید زمان استفاده شود. در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵، ترامپ از توافق آتشبس که به جنگ ۱۲ روزه پایان داد، خبر داد و این توافق را به عنوان نقطه ورود به مرحله جدیدی از توافقهای منطقهای معرفی کرد. با این حال، تن
افکارنیوز
افکارنیوزافکارنیوز