زومیت: خستهاید، اما هرچه تلاش میکنید خوابتان نمیبرد؟ پژوهشگران میگویند این وضعیت آزاردهنده که بسیاری آن را تجربه میکنند، ریشه در سازوکاری تکاملی دارد. همه ما احتمالاً شبی را تجربه کردهایم که بدن از شدت خستگی توان حرکت ندارد، اما ذهن بیوقفه از موضوعی به موضوع دیگر میپرد. ساعت از نیمهشب گذشته، پلکها سنگین شدهاند، اما مغز همچنان مشغول مرور ایمیلهای کاری، نگرانیهای فردا یا حتی گفتوگوهایی است که سالها از آنها گذشته است. این وضعیت که روانشناسان آن را «تن خسته، ذهن بیدار» (Wired but Tired) مینامند، یکی از رایجترین تجربههای افراد در دنیای پرتنش امروز است. شاید در نگاه اول تصور کنیم هرچه بدن خستهتر باشد، راحتتر به خواب میرود؛ اما مغز انسان چنین منطقی ندارد. پژوهشگران میگویند خستگی جسمی و آمادگی مغز برای خواب، دو فرایند کاملاً یکسان نیستند. در واقع، استرس میتواند باعث شود بدن به استراحت نیاز داشته باشد، اما مغز همچنان در وضعیت آمادهباش باقی بماند. مغز انسان تفاوت چندانی میان حمله شکارچی و استرس ناشی از ایمیلهای کاری یا مشکلات مالی قائل نمیشود دلیل این تناقض را باید در گذشته تکاملی انسان جستوجو کرد. مغز ما طی میلیونها سال برای مقابله با خطرهای فوری مانند حمله شکارچیان، بلایای طبیعی یا درگیری با انسانهای دیگر تکامل یافته است. در آن دوران، اگر مغز احساس خطر میکرد، خوابیدن آخرین کاری بود که باید انجام میداد؛ زیرا زنده ماندن در اولویت قرار داشت. همانطور که میشل اسپیر، استاد کالبدشناسی دانشگاه بریستول، در وبسایت کانورسیشن توضیح می دهد، هنگامی که مغز تهدیدی را تشخیص میدهد، بخشی به نام آمیگدال یا بادامه مغز فعال میشود و واکنش مشهور جنگ یا گریز را آغاز میکند. در این فرایند، هورمونهایی مانند آدرنالین و کورتیزول ترشح میشوند، ضربان قلب افزایش مییابد، تنفس سریعتر میشود و تمام توجه مغز روی شناسایی و مقابله با خطر متمرکز میشود. در چنین شرایطی، بدن منابع خود را از فرایندهایی مانند ترمیم و استراحت به سمت بقا هدایت میکند. این سازوکار زمانی بسیار مفید بود که انسان باید از دست یک ببر فرار میکرد؛ اما مشکل اینجاست که مغز امروزی تفاوت چندانی میان آن خطرها و استرسهای زندگی مدرن قائل نمیشود. ایمیلهای کاری، فشارهای مالی، ضربالاجلهای شغلی یا حتی پیامهای شبکههای اجتماعی میتوانند همان سامانه هشدار باستانی را فعال کنند. تفاوت مهم این است که تهدیدهای دوران باستان معمولاً کوتاهمدت بودند؛ اما استرسهای امروزی ممکن است هفتهها یا حتی ماهها ادامه داشته باشند. صندوق ایمیل هیچگاه خالی نمیشود، تلفن همراه همواره کنار ما است، اعلانهای شبکههای اجتماعی پایان ندارند و بسیاری از افراد حتی در زمان استراحت نیز احساس میکنند باید همیشه در دسترس باشند. همین موضوع باعث میشود سامانههای هوشیاری مغز برای مدت طولانی روشن بمانند. برخلاف تصور رایج، خواب صرفاً خاموش شدن مغز نیست. برای اینکه انسان به خواب برود، شبکههایی از سلولهای عصبی در ساقه مغز، هیپوتالاموس و بخشهای جلویی مغز باید بهتدریج فعالیت خود را کاهش دهند. اما اگر مغز همچنان احساس خطر یا عدم اطمینان داشته باشد، این فرایند بهخوبی انجام نمیشود. پژوهشگران این وضعیت را «برانگیختگی بیشازحد» مینامند. در چنین شرایطی، حتی زمانی که بدن کاملاً خسته است، مغز همچنان محیط را بررسی میکند، سناریوهای مختلف را در ذهن مرور میکند و مدام در حال پیشبینی اتفاقات آینده است. از دیدگاه تکاملی، این واکنش منطقی به نظر میرسد؛ زیرا مغزی که محیط را ناامن میبیند، تمایل ندارد کاملاً خاموش شود. در شرایط استرس مزمن، مغز ممکن است در وضعیت برانگیختگی بیشازحد گیر کند و حتی با وجود خستگی شدید، هوشیار بماند به همین دلیل است که ممکن است عضلات شما بهشدت به استراحت نیاز داشته باشند، اما افکار همچنان با سرعت در ذهن جریان داشته باشند. احساس خستگی جسمی و برانگیختگی ذهنی توسط سامانههایی کنترل میشوند که تا حدی از یکدیگر مستقل هستند و همیشه همزمان خاموش نمیشوند. در این میان، هورمون کورتیزول نیز نقش مهمی ایفا میکند. این هورمون بهطور طبیعی صبحها به بالاترین سطح خود میرسد تا بدن را برای بیدار شدن آماده کند و سپس در طول روز بهتدریج کاهش مییابد. اما استرس مزمن میتواند این ریتم طبیعی را بر هم بزند و باعث شود سطح کورتیزول تا ساعات پایانی شب همچنان بالا باقی بماند و این امر به خواب رفتن را دشوارتر میکند. برخی مطالعات نیز نشان دادهاند افرادی که از بیخوابی مزمن رنج میبرند، حتی هنگام دراز کشیدن در رختخواب نیز فعالیت متابولیکی و عصبی بیشتری نسبت به دیگران دارند. به بیان ساده، مغز آنها حتی هنگام تلاش برای خوابیدن نیز با «دور موتور» بالاتری کار میکند. عامل دیگری که خواب را مختل میکند، نشخوار ذهنی است. انسان توانایی منحصربهفردی برای مرور گذشته و تصور آینده دارد؛ قابلیتی که به برنامهریزی و یادگیری کمک میکند، اما در عین حال باعث میشود مغز ساعتها پس از پایان یافتن یک مشکل واقعی نیز همچنان واکنش استرسی نشان دهد و بارها همان نگرانیها را تکرار کند. به همین دلیل، توصیههایی مانند «فقط آرام باش» یا «به چیزی فکر نکن» معمولاً کمکی به افراد مبتلا به بیخوابی نمیکنند. برانگیختگی بیشازحد صرفاً ناشی از ضعف اراده نیست، بلکه نتیجه تعامل پیچیده میان هورمونهای استرس، شبکههای عصبی، الگوهای رفتاری و سازوکارهای تکاملی مغز است. البته این وضعیت غیرقابل درمان نیست. متخصصان خواب توصیه میکنند داشتن ساعت خواب منظم، قرار گرفتن در معرض نور طبیعی در طول روز، ورزش، کاهش استفاده از تلفن همراه و نمایشگرها در ساعات پایانی شب و محدود کردن محرکهای ذهنی میتواند به مغز کمک کند تا دوباره شب را با استراحت و امنیت پیوند بزند. همچنین «درمان شناختی-رفتاری بیخوابی» یا CBT-I یکی از مؤثرترین روشهای علمی برای درم
انتخاب
انتخابانتخاب