در اتاقهای فکر موساد و در محافل اپوزیسیون خارجنشین، یک سناریو با وسواس مرور میشود: نسل Z ایران آماده انقلاب سکولار است و رضا پهلوی، وارث مشروع جانشینی. در اتاقهای فکر موساد و در محافل اپوزیسیون خارجنشین، یک سناریو با وسواس مرور میشود: نسل Z ایران آماده انقلاب سکولار است و رضا پهلوی، وارث مشروع جانشینی. این روایت چنان با آبوتاب تکرار میشود که گویی حقیقتی مسلم است. اما میان این خوشبینی تاکتیکی و واقعیت میدانی، شکافی به وسعت تاریخ وجود دارد. تاریخ ایران یک درس ساده اما فراموششده دارد: سکولاریسم در این کشور نه یک «پروژه ناتمام»، که یک «گفتمان مرده» است گفتمانی که محمدرضا پهلوی با اتکا به ارتش، ساواک، و درآمدهای سرشار نفتی نتوانست زنده نگه دارد، و اکنون فرزندش میکوشد با تکیه بر توییت و شبکه خبری ایران اینترنشنال احیایش کند. پروژه پهلوی یک «اسب تروا»ست: ظاهرش «سکولاریسم» است، باطنش «تجزیه». برای فهم این پویایی، نیازمند چارچوبی تحلیلی هستیم که همزمان ساختار بینالملل، پویاییهای داخلی، و شکافهای نسلی را تبیین کند. این سه سطح تحلیلی با یکدیگر چنین پیوند میخورند: ساختار بینالملل (موازنه تهدید والت) انگیزه تجزیه را به اسرائیل میدهد، فقدان بلوک تاریخی (هژمونی گرامشی) اجرای این پروژه را برای پهلوی ناممکن میسازد، و گسست نسلی (مانهایم) تضمین میکند که نسل Z علیرغم نارضایتیهای عمیقش به این پروژه ملحق نخواهد شد. نظریه «موازنه تهدید» استیون والت (۱۹۸۵) استدلال میکند که دولتها نه در برابر «قدرت صرف»، که در برابر «تهدید ادراکشده» ائتلاف میکنند. والت چهار معیار برای ارزیابی تهدید معرفی میکند: قدرت کلان، مجاورت جغرافیایی، توان تهاجمی، و نیات ادراکی. از نگاه اسرائیل، ایران در هر چهار معیار نمره تهدید کامل میگیرد: قدرت موشکی دوربرد، مجاورت نیابتی از طریق حزبالله، توان تهاجمی اثباتشده، و نیات خصمانه اعلامی. جالب آنکه والت در کتاب «ریشههای اتحادها» (۱۹۸۷) با یک مثال نقض، نظریه کلاسیک «موازنه قدرت» را به چالش میکشد: در جنگ سرد، ایالات متحده از شوروی قدرتمندتر بود، اما کشورهای بیشتری با واشنگتن متحد شدند تا با مسکو زیرا نیات آمریکا کمتر تهدیدآمیز ادراک میشد. این دقیقا همان تمایزی است که اسرائیل امروز درباره ایران قائل نمیشود: تلآویو «قدرت» ایران را با «تهدید» یکی میگیرد، و به دنبال «تغییر ساختار» آن است، نه صرفا «تغییر رفتار». اما این راهبرد در سطح داخلی چگونه عمل میکند؟ اینجاست که مفهوم «هژمونی» آنتونیو گرامشی وارد میشود. گرامشی میان «سلطه» (اجبار) و «هژمونی» (رضایت + رهبری اخلاقی-فکری) تمایز مینهد. هژمونی زمانی محقق میشود که یک طبقه بتواند از طریق نهادهای جامعه مدنی احزاب، کلیسا، مساجد، رسانهها، اتحادیهها رضایت طبقات تحت سلطه را جلب کند و شیوه نگرش خود را به «عقل سلیم» تبدیل نماید. پروژه پهلوی فاقد چنین ظرفیتی است: نه نهادهای جامعه مدنی در اختیار دارد، نه گفتمانی فراتر از نوستالژی مبهم سلطنت، و نه توانایی جلب رضایت نسلی که عمیقا به هرگونه ایدئولوژی سیاسی بیاعتماد است. گرامشی هشدار میدهد که بدون این «بلوک تاریخی» (ائتلاف طبقات اجتماعی حول یک گفتمان مشروعیتبخش)، هر پروژه سیاسی محکوم به شکست است. و سرانجام، چرا نسل Z به این پروژه ملحق نمیشود؟ کارل مانهایم، در مقاله کلاسیک «مسأله جامعهشناختی نسلها» (۱۹۲۸)، استدلال میکند که یک «نسل» صرفا یک گروه سنی نیست، بلکه زمانی به یک «واحد نسلی» تبدیل میشود که سه شرط محقق شود: نخست، «جایگاه نسلی» مشترک (قرار گرفتن در یک بازه تاریخی-اجتماعی مشخص)؛ دوم، «نسل بهعنوان یک واقعیت» (تجربه مشترک وقایع تاریخی)؛ و سوم، «واحد نسلی» (پیدایش آگاهی و هویت جمعی بر اساس آن تجربه). مانهایم تأکید میکند؛ «تنها هنگامی که حوادث تازه زیاد و سریع رخ میدهند، یک نسل حقیقی ظهور میکند.» نسل Z ایران، اگرچه در تجربه مشترک تورم، بیکاری، فساد، فیلترینگ و شکاف میان رسمیت و زندگی روزمره سهیم است، اما این تجربه هنوز به یک «آگاهی سیاسی سکولار» تبدیل نشده است. به بیان مانهایم، این نسل در «مرحله نفی» به سر میبرد، نه «مرحله اثبات». همین درسهای نظری است که تحلیل نسل Z را از سطح حدس و گمان به سطح واقعیت میآورد. اپوزیسیون این نسل را «آماده انقلاب سکولار» میپندارد. اما دادههای پیمایشی چه میگویند؟ بر اساس شاخصهای اعتماد نهادی (از جمله گزارشهای بینالمللی مانند «ارزشهای جهانی» و مطالعات داخلی)، اعتماد این نسل به هرگونه ایدئولوژی سیاسی اعم از اسلامگرایی، سوسیالیسم، یا سکولاریسم پهلوی در پایینترین سطح تاریخی قرار دارد. نظرسنجی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) در سال ۱۴۰۳ نشان داد که تنها ۸ درصد از پاسخگویان ۱۸ تا ۳۴ ساله، بازگشت به سلطنت را گزینهای مطلوب برای آینده کشور میدانند. این نسل به دنبال «رهایی فردی» است، نه «جایگزینی سیاسی». نارضایتیهای عمیق آنان از مشکلات اقتصادی مزمن، تورم افسارگسیخته، بیکاری فارغالتحصیلان، فساد گسترده (ایران در شاخص ادراک فساد سازمان شفافیت بینالملل همواره در یکسوم پایینی جدول قرار دارد) و رانت مفسدین اقتصادی، تا کاهش آزادیهای اجتماعی مانند فیلترینگ گسترده و محدودیتهای سبک زندگی واقعی است، اما این نارضایتیها لزوما به پذیرش آلترناتیو پهلوی نمیانجامد. شعار «زن، زندگی، آزادی» یک مانیفست سکولار نیست؛ فریادی برای بازپسگیری بدن و سبک زندگی از چنگال دولت است. این نسل فاقد سازمان و رهبری سیاسی است و از شبکههای اجتماعی افقی برای بسیج استفاده میکند، نه از احزاب عمودی. اما در اینجا باید به یک ضداستدلال مهم پرداخت. حامیان پروژه پهلوی و تحلیلگران اسرائیلی ممکن است بگویند: «هدف، احیای سکولاریسم پهلوی نیست؛ هدف، استفاده از نارضایتیهای نسل Z برای سرنگونی جمهوری اسلامی و سپس مهندسی یک نظام جدید بر اساس الگوی ترکیه آتاتورک است.» این استدلال، اگرچه در ظاه
آوش
آوشآوش