برای چندین دهه، متفورمین مهمترین داروی درمان دیابت نوع ۲ بوده است؛ اما پژوهشهای جدید نشان میدهد که هنوز چیزهای زیادی درباره نحوه عملکرد این دارو در بدن نمیدانیم. به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert ؛ متفورمین که در سال ۲۰۲۳ دومین داروی پرمصرف تجویزی در ایالات متحده بود، نخستین بار در سال ۱۹۲۲ توسط دانشمندان سنتز شد و از اواسط قرن بیستم به طور گسترده برای درمان دیابت نوع ۲ مورد استفاده قرار گرفته است. در تمام این سالها، متفورمین به دلیل توانایی بالای خود در کاهش قند خون شناخته میشد. اما مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ در مجله Science Advances منتشر شد، نشان داد این دارو بخشی از بدن را نیز تحت تأثیر قرار میدهد که پیشتر تصور نمیشد: مغز. «ماکوتو فوکودا»، عصبشناس دانشگاه پزشکی بیلور آمریکا، هنگام انتشار این پژوهش گفت: «سالها این باور وجود داشت که متفورمین عمدتاً با کاهش تولید گلوکز در کبد باعث پایین آمدن قند خون میشود. مطالعات دیگری نیز نشان دادهاند که این دارو از طریق روده هم اثر میگذارد. ما تصمیم گرفتیم مغز را بررسی کنیم، زیرا امروزه میدانیم مغز یکی از مهمترین تنظیمکنندههای سوختوساز گلوکز در سراسر بدن است. بنابراین بررسی کردیم که آیا مغز نیز در اثرات ضد دیابتی متفورمین نقش دارد یا خیر و اگر دارد، این نقش چگونه است.» فراتر از آنچه تصور میشد در گذشته، دانشمندان معتقد بودند متفورمین با فعال کردن آنزیمی به نام AMPK (پروتئین کیناز فعالشونده با AMP) در سلولها باعث کاهش قند خون میشود. اما با گذشت زمان، شواهد بیشتری به دست آمد که نشان میداد عملکرد این دارو بسیار پیچیدهتر از این است و احتمالاً بر بخشهای مختلف بدن اثر میگذارد؛ موضوعی که میتواند بر میلیونها بیماری که هر روز از متفورمین استفاده میکنند، تأثیرگذار باشد. فوکودا و همکارانش در مقاله خود مینویسند: «دههها تحقیق، به تدریج تصویر بسیار پیچیدهتری از نحوه عملکرد متفورمین ارائه کرده است؛ بهگونهای که دیدگاه اولیه مبنی بر تأثیر آن تنها از طریق AMPK و کبد، اکنون جای خود را به این ایده داده که این دارو از راههای مختلف و در اندامهای متعددی عمل میکند.» بررسی نقش مغز برای آزمایش این فرضیه، پژوهشگران از موشهای آزمایشگاهی استفاده کردند که بهطور ژنتیکی طوری تغییر داده شده بودند که پروتئینی به نام Rap1 را در بخشی از مغز به نام هسته شکمی-میانی هیپوتالاموس (VMH) تولید نکنند. مطالعه قبلی همین گروه نشان داده بود که Rap1 در این ناحیه مغز، نقش مهمی در تنظیم قند خون و تعادل انرژی بدن دارد. این بار پژوهشگران میخواستند بدانند آیا متفورمین نیز برای اثرگذاری خود به همین مسیر وابسته است یا خیر؛ زیرا اگر چنین باشد، به این معناست که مغز نیز مانند کبد و روده در عملکرد این دارو نقش دارد. نتیجهای شگفتانگیز نتایج آزمایش نشان داد هنگامی که ژن مسئول تولید Rap1 در موشها حذف شد، متفورمین دیگر نتوانست قند خون حیواناتی را که با رژیم غذایی پرچرب دچار وضعیتی مشابه دیابت نوع ۲ شده بودند، کاهش دهد. جالب اینکه این موشها همچنان به سایر داروهای ضد دیابت مانند انسولین و آگونیستهای گیرنده GLP-1 پاسخ میدادند. این موضوع نشان میدهد که اثر متفورمین برای کاهش قند خون به مسیر Rap1 در ناحیه VMH مغز وابسته است. فوکودا میگوید: «این کشف، نگاه ما را نسبت به متفورمین تغییر میدهد. اکنون میدانیم این دارو فقط در کبد یا روده عمل نمیکند، بلکه در مغز نیز فعال است.» مغز نسبت به متفورمین بسیار حساس است پژوهشگران به همین نتیجه بسنده نکردند. آنها در آزمایشی دیگر، مقدار بسیار کمی متفورمین را مستقیماً به مغز موشهای چاق تزریق کردند و مشاهده کردند که قند خون این حیوانات به شکل قابلتوجهی کاهش یافت. آنها در مقاله خود نوشتند: «این اثر حتی با تزریق تنها یک میکروگرم متفورمین مشاهده شد؛ مقداری که چند هزار برابر کمتر از دوزهای خوراکی یا تزریقی رایج در مطالعات حیوانی است. این یافته نشان میدهد که مغز نسبت به متفورمین حساسیت بسیار بالایی دارد.» متفورمین چگونه در مغز عمل میکند؟ به گفته پژوهشگران، متفورمین در مغز با فعال کردن نورونهایی به نام SF1 عمل میکند. این سلولهای عصبی در تنظیم فرآیندهای متابولیکی مهم بدن از جمله: * تنظیم قند خون * کنترل اشتها * حفظ تعادل انرژی نقش اساسی دارند. شاید کاربردهای متفورمین بسیار فراتر از درمان دیابت باشد دانشمندان معتقدند هرچه شناخت ما از مسیر Rap1 در مغز بیشتر شود، امکان طراحی درمانهای جدید برای دیابت نیز افزایش خواهد یافت. اما اهمیت این کشف تنها به دیابت محدود نمیشود. مطالعات پیشین نشان دادهاند که مصرف روزانه متفورمین ممکن است روند پیری مغز را کند کند؛ موضوعی که در آزمایشهایی روی میمونهای ماکاک مشاهده شده است. همچنین برخی تحقیقات ارتباطی میان مصرف متفورمین و افزایش طول عمر در انسان گزارش کردهاند؛ موضوعی که این احتمال را مطرح میکند که این دارو در آینده بتواند در افزایش طول عمر سالم نیز نقش داشته باشد. گام بعدی پژوهش فوکودا در پایان میگوید: «این یافتهها راه را برای توسعه درمانهای جدید دیابت که مستقیماً این مسیر مغزی را هدف قرار میدهند، هموار میکند.» او اضافه میکند: «متفورمین علاوه بر کنترل قند خون، فواید دیگری مانند کند کردن روند پیری مغز نیز دارد. در پژوهشهای آینده بررسی خواهیم کرد که آیا همین مسیر پیامرسانی Rap1 در مغز مسئول سایر اثرات شناختهشده این دارو نیز هست یا خیر.» جمعبندی: این پژوهش نشان میدهد متفورمین، برخلاف تصور رایج، تنها در کبد و روده اثر نمیگذارد؛ بلکه از طریق مسیرهای عصبی در مغز نیز به تنظیم قند خون کمک میکند. این کشف میتواند در آینده راه را برای تولید داروهای مؤثرتر در درمان دیابت و حتی بیماریهای مرتبط با پیری مغز هموار کند.
