آوازه‌خون بود و واسه تو روضه‌خون شد/بررسی نغمه‌های عاشورایی چهره‌های نام‌آشنای موسیقی

در جغرافیای فرهنگی ایران، مرز میان هنر مدرن و اصالتهای آیینی همواره باریک و درهم تنیده بوده است. باشگاه خبرنگاران جوان - در جغرافیای فرهنگی ایران، مرز میان هنر مدرن و اصالتهای آیینی همواره باریک و درهم تنیده بوده است. موسیقی بهعنوان یکی از رساترین ابزارهای بیانی جامعه، هیچگاه خود را جدا از ریشههای اعتقادی و اتمسفر مذهبی مردم ندیده است. در این میان ماه محرم و عاشورای حسینی نقطه عطف این تلاقی شگفتانگیز است؛ مغناطیسی پرقدرت که فراتر از سبکها، ژانرها و مرزبندیهای متداول موسیقی هنرمندان گوناگون را با هر سلیقه و پایگاه فکری به سمت خود میکشد. در طول دهههای گذشته همواره با پدیدهای مواجه بودهایم که میتوان آن را وقف حنجرهها نامید؛ جریانی که در آن خوانندگان سرشناس و ستارههای موسیقی رسمی و پاپ کشور در روزهای عزاداری، کتوشلوارهای اتوکشیده استیج را با پیراهن مشکی عزای حسینی عوض میکنند تا صدای خود را وقف بارگاه امام حسین (ع) کنند. این پدیده فراتر از یک تغییر فرمت ساده در کارنامه کاری یک هنرمند است. تماشای ستارهای که تا دیروز در سالنهای مجلل کنسرتهای پاپ، هزاران نفر را با ترانههای عاشقانه یا حماسی به وجد میآورد و امروز در میان دود اسپند، بوی گلاب و حلقه سینهزنان، پشت میکروفون تکیه یا هیئت میایستد تصویر عمیقی از ریشهدار بودن باورهای مذهبی در نهاد جامعه هنری ایران است. این حضور بیتکلف ثابت میکند که ارادت به اهلبیت موضوعی فرامتنی و فراتر از سفارشهای سازمانی و کارهای فرمایشی است. خوانندگان بسیاری در تاریخ موسیقی ایران وجود داشتهاند که زیباترین، سوزناکترین و ماندگارترین قطعات یا نوحههای خود را دقیقاً در همین اتمسفر خلق کردهاند؛ جاهایی که تکنیک خوانندگی با کیمیای اخلاص و عشق ترکیب میشود و اثری را پدید میآورد که سالها در حافظه شنیداری مردم رسوخ میکند. در واقع محرم برای بسیاری از هنرمندان حکم یک بازگشت به خویشتن و تجدید عهد با ریشههای مادری دارد. حنجرهای که در طول سال برای کسب درآمد، شهرت و سرگرمی سوت و کف میگرفته در روزهای تاسوعا و عاشورا به سیم آخر میزند و در قالب نوحه، روضه، چهارضرب و واحد حق ارادت خود را به شاه تشنهلبان ادا میکند. تنوع این چهرهها از پیشکسوتان موسیقی اصیل گرفته تا پیشتازان پاپ مدرن نشان میدهد که سفره امام حسین (ع) هیچ محدودیتی برای پذیرش هنر آدمها ندارد. در این گزارش به سراغ همین نامهای آشنا رفتهایم؛ هنرمندانی که در بزنگاه محرم حصارهای شهرت را شکستند و نشان دادند که در خیمه حسینی آنها هم قبل از اینکه یک ستاره باشند یک عزادار و روضهخوان هستند. خلق درامهای موسیقایی وقتی صحبت از وقف حنجره برای عاشورا در دنیای موسیقی پاپ میشود نام محسن چاوشی پیشقراول تمام جریانهاست. چاوشی سالهاست که در آثارش پیوندی ارگانیک و دراماتیک با مفاهیم مذهبی و بهویژه واقعه کربلا برقرار کرده است. او تکآهنگهای متعددی را با محوریت محرم روانه بازار کرده که هرکدام به بخشی از شناسنامه شنیداری عزاداران در این ماه تبدیل شدهاند. جنس صدای خشدار، زخمی و حزنآلود چاوشی ذاتاً با سوزوگداز عاشورایی همخوانی دارد، اما آنچه آثار او را از دیگران متمایز میکند نگاه عمیق، شاعرانه و متفاوتی است که به این واقعه دارد. نقطه پرگار این ارادت در یکی از ماندگارترین تکآهنگهای او یعنی «ظهر عطش» یا قطعه معروف «راه کربلا» تجلی پیدا میکند؛ جایی که او با زبان شعر احوالات درون خود را به صریحترین شکل ممکن فریاد میزند. چاوشی در یکی از شاهبیتهای کلیدی اثر «تکیه کوچک»، تکلیف خود را با هنرش روشن میکند و میخواند: «آوازهخون بود واسه تو روضهخون شد.» این تکمصرع تمام مانیفست هنری چاوشی در مواجهه با دستگاه امام حسین (ع) است. او اعتراف میکند که تمام شهرت اعتبار و حنجرهاش را آورده تا در خدمت بازخوانی مصیبت سیدالشهدا (ع) بگذارد. این عبارت تصویری دقیق از همان مفهوم وقف حنجره است؛ هنرمندی در اوج شهرت و محبوبیت، بالاترین نشان افتخار خود را روضهخوانی برای شاه تشنهلبان میداند. کارنامه چاوشی نشان میدهد که او در عرض ارادت به امام حسین (ع) و سایر ائمه هیچگاه کم نگذاشته و کمفروشی نکرده است. تولید قطعات ماندگاری، چون «ظهر عطش»، «غدیر خون»، «عزاداری»، گواهی بر این مدعاست که دغدغه مذهبی او یک موجسواری فصلی یا سفارش سازمانی نیست. چاوشی نشان داده که این ارادت ریشه در لایههای عمیق باورهای فردیاش دارد. او بهجای بازخوانی سطحی نوحههای قدیمی دست به خلق درامهای موسیقایی درباره عاشورا میزند؛ لحن او در این آثار نه یک خواننده پاپ اتوکشیده، بلکه لحن یک عزادار دلسوخته است که در خلوت خود برای مصائب کربلا مویه و این حس تنهاماندگی و مظلومیت معصوم را به مخاطبش پمپاژ میکند. چاوشی با همین رویکرد مرزهای سنتی موسیقی پاپ و مذهبی را جابهجا و ثابت کرد که میتوان پاپ خواند، اما حنجره را تماموکمال وقف تکیه امام حسین (ع) کرد. شکوه موسیقی اصیل اگر محسن چاوشی را صدای مدرن و بغضآلود پاپ در محرم بدانیم بیشک محمد اصفهانی استانداردترین، باشکوهترین و اصیلترین صدای موسیقی پاپسنتی ایران در عرض ارادت به ساحت امام حسین (ع) است. اصفهانی بهواسطه تسلط بینظیرش بر ردیفهای آوازی، نغمات آیینی و تاریخ مقتل، هیچگاه بهصورت سطحی با واقعه عاشورا برخورد نکرده است. قطعات مذهبی او فراتر از تکآهنگهای معمولی، آثاری ارکسترال، فاخر و ماندگار هستند که طی سه دهه گذشته در حافظه شنیداری و عاطفی تمام ایرانیها ثبت شدهاند. یکی از درخشانترین و حماسیترین فرازهای کارنامه او، بازخوانی قطعه شورانگیز و ماندگار «من زاده علی مرتضایم» است. اصفهانی در این اثر، باتکیهبر لحن حماسی و باصلابت خود، تصویری مقتدر و سربلند از یاران و خاندان امام حسین (ع) ارائه میدهد؛ صدایی اوجگرفته که لرزه بر تن کوفیان میاندازد و تبار پاک اهلبیت (ع) را فریاد میزند. در نقطه م