گوشوارههای زندایا در مراسم معرفی فیلم «اودیسه» تنها یک انتخاب لوکس برای فرش قرمز نبود؛ ادعای نسبت داشتن این جواهرات با آثار باستانی ایران، بحثی جدی درباره منشأ، مالکیت و تجارت آثار تاریخی به راه انداخته است. کارشناسان میگویند حتی اگر اصالت و مالکیت قانونی این قطعات اثبات شود، همچنان پرسشهای اخلاقی درباره چگونگی خروج آنها از ایران و تبدیل میراث باستانی به زیورآلات گرانقیمت باقی است. به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از گاردین، «اودیسه» سینماها را فتح کرده است، اما در حالی که برداشت این فیلم از حماسه هومری میان کلاسیکپژوهان غربی بحثهایی به راه انداخته، این گوشوارههای یکی از بازیگران فیلم هستند که توجهها را بسیار فراتر از محافل دانشگاهی به خود جلب کردهاند. زندایا، که در این فیلم نقش الهه آتنا را بازی میکند، با حضور در یک مراسم عکاسی در لندن، جنجال به پا کرد؛ چرا که گوشوارههایی به گوش داشت که گفته میشود از آثار باستانی ایران متعلق به هزاره نخست پیش از میلاد ساخته شدهاند. بر اساس اعلام گالری و فروشگاه جواهرات بارون لندن، یک گالری و فروشنده آثار هنری در منطقه میفر لندن که مالک این گوشوارههاست، پلاکهای مدالمانند طلایی آنها «به گنجینه زیویه نسبت داده میشوند؛ گنجینهای که در اواخر دهه ۱۹۴۰ در شمالغرب ایران کشف شد». این قطعات از جواهرفروش دیگری در لندن به نام گلن اسپایرو خریداری شده و او آنها را با الماس روی طلای زرد سوار کرده است. اما در حالی که این فروشنده میگوید این جواهرات «هنر شگفتانگیز زرگران ایران باستان» را گرامی میدارند و موجب «شناخت گستردهتر یکی از بزرگترین سنتهای هنری جهان» میشوند، دانشگاهیان نظر دیگری دارند. دادخواستی راهاندازی شده که در آن از گالری بارون لندن خواسته شده است تمام اطلاعات شناختهشده درباره منشأ این پلاکهای طلایی را منتشر کند، بررسیهایی را که درباره قانونی بودن این آثار انجام داده آشکار سازد، امکان بررسی و مطالعه خود اشیا را فراهم کند و حتی فروش آنها را متوقف سازد. زندایا به درخشش نور فلاش دوربینها عادت دارد، اما قرار گرفتن در کانون توجه باستانشناسان و متخصصان آثار عتیقه که صلاحیت علمی دارند، ماجرای دیگری است. دکتر کریستوس تسیروگیانیس، متخصص آثار باستانی در اداره فدرال فرهنگ سوئیس، گفت: «شخصاً، پس از دو دهه و نیم رسواییهای مداومی که درباره انواع آثار باستانی غیرقانونی در نقاط مختلف جهان آشکار شده، بسیار متعجبم؛ و البته به شکلی منفی متعجبم که هیچکس از میان تمام افرادی که همراه این چهرههای مشهور هستند، چیزی نگفته تا از او محافظت کند.» رومینا فروهر، بنیانگذار آرشیو پزشکی قانونی ایران، یک آرشیو تحقیقاتی مستقل که تهدیدهای متوجه میراث فرهنگی ایران را مستند میکند و این دادخواست را به راه انداخته است، گفت نگرانی او فراتر از تصمیم زندایا برای استفاده از این جواهرات است. او گفت: «گالری بارون لندن این امانت را بهعنوان ادای احترام به هنر ایران باستان توصیف کرده است، اما احترام به فرهنگ نمیتواند جای شفافیت درباره منشأ اثر را بگیرد. اگر این اشیا در معرض دید عموم بهعنوان میراث فرهنگی ایران معرفی میشوند، شواهد مربوط به منشأ، نحوه خروج از کشور، تاریخچه مالکیت و چگونگی بهدستآمدن آنها باید امکان بررسی عمومی داشته باشد.» فروهر، که پژوهشگر دکتری در مدرسه هنر گلاسگو است، افزود حتی اگر آثار باستانی اصیل باشند و بهطور قانونی در اختیار مالک قرار گرفته باشند، باز هم ممکن است مسائل اخلاقی مطرح شود. او گفت: «مالکیت خصوصی میتواند مسئولانه باشد، مشروط بر اینکه شفاف باشد، حفاظت از اثر در اولویت قرار گیرد و امکان دسترسی عمومی و علمی به آن فراهم باشد. اما صرف مالکیت قانونی، ادعاهای فرهنگی مردمی را که این اشیا بخشی از تاریخ آنها هستند، از بین نمیبرد.» از ایران باستان تا گوش یک ستاره سینما مسیر این گوشوارهها از ایران باستان تا رسیدن به گوش یک بازیگر مشهور، سفری به دنیای مبهم تجارت گنجینههای کمیاب بوده است؛ صنعتی که در آن یافتههای باستانشناسی بیقیمت به زیورآلات لوکس و گرانقیمت تبدیل میشوند. بسیاری از مجموعههای فروشندگان آثار باستانی در منطقه میفر لندن، حراجیها و خانههای خصوصی، میتوانستند بهراحتی در ویترین موزهها قرار بگیرند. در میان آثاری که هماکنون بهصورت اینترنتی توسط فروشندگان عرضه میشوند، میتوان به نقاب مومیایی مصری ساختهشده از مهره اشاره کرد که قدمت آن به دورهای بین ۶۶۴ تا ۳۳۲ پیش از میلاد بازمیگردد؛ گوشوارههای طلای هلنیستی با گارنت و عقیق متعلق به قرن سوم پیش از میلاد؛ و سنجاق لباس برنزی با انتهایی شبیه بز کوهی اشاره کرد که ظاهراً از ایران آمده و ممکن است تا ۳۰۰۰ سال قدمت داشته باشد. قیمت این آثار از حدود ۴۵۰ پوند آغاز میشود. در همین حال، حراجیها نیز آثار باستانی حیرتانگیزی را به مزایده گذاشتهاند. در سال ۲۰۱۸، کریستیز یک نقشبرجسته ۳۰۰۰ ساله از کاخ آشورناصیرپال دوم، پادشاه نئوآشوری که حدود ۸۰۰ سال پیش از تأسیس امپراتوری روم حکومت میکرد، را به قیمت نزدیک به ۳۱ میلیون دلار فروخت. تسیروگیانیس با چنین معاملاتی بیگانه نیست. تحقیقات او شواهدی را آشکار کرده که درباره منشأ بسیاری از آثار باستانی موجود در بازار تردید ایجاد میکند. او گفت: «حدود ۹۰ درصد آثار باستانی موجود در بازار، به شکلی و دیر یا زود، غیرقانونی بودن یا نداشتن منشأ و مدارک معتبرشان اثبات میشود.» او درباره گوشوارههای زندایا نیز به یک معضل اخلاقی دیگر اشاره کرد: «ممکن است این گوشوارهها از یک تدفین به دست آمده باشند. او چه احساسی خواهد داشت اگر بداند گوشوارههای یک زن باستانیِ مرده را به گوش دارد؛ گوشوارههایی که ممکن است بهصورت غارتشده از آنجا خارج شده باشند؟» مسئله مالکیت آثار باستانی بحث درباره منشأ و مالکیت آثار باستانی مدتهاست از محدوده دانشگاهها فراتر رفته است. یکی از مشهورت
